TieuCuc.comTiêu Cực
Lo trước chuyện chưa xảy ra

Lo cho con quá mức: phân biệt lo để chuẩn bị với lo làm cả nhà cùng căng

Lo cho con là tự nhiên, nhưng có lúc nỗi lo lấn sang cả con. Cách phân biệt lo để chuẩn bị với lo quẩn, hỏi lại ý nghĩ và đặt một kế hoạch an toàn vừa đủ.

A Vietnamese father and his school-age daughter walking hand in hand on a quiet park path in the morning, seen from behind, fresh green trees, soft hopeful light

Lo cho con quá mức thường không bắt đầu từ chuyện lớn: con về muộn mười lăm phút, con kể bị bạn trêu, con được điểm thấp một bài, con đi chơi xa lần đầu. Từ đó đầu óc cha mẹ chạy rất nhanh tới những cảnh tệ nhất, và nỗi lo bắt đầu đổi cách mình nói chuyện với con: gọi liên tục, cấm đoán nhiều hơn, hỏi dồn. Hướng gỡ là tách hai kiểu lo: lo để chuẩn bị — dẫn tới một việc cụ thể giúp con an toàn hơn — và lo quẩn — chỉ quay vòng trong đầu mình và lan sang con. Kiểu đầu thì giữ và làm cho gọn; kiểu sau thì ghi lại, hỏi lại và đặt xuống.

Không có cha mẹ nào không lo cho con, và lo không làm bạn thành cha mẹ tồi. Bài này không dạy cách nuôi con, cũng không so con bạn với con nhà khác. Nó chỉ nói về phần ý nghĩ của người lớn: điều gì đang xảy ra trong đầu mình khi lo cho con, và làm gì để nỗi lo giúp con thay vì đè lên cả hai.

Lo cho con là tự nhiên — khi nào nó thành vòng quẩn

Lo là một phần của thương. Nhờ lo mà cha mẹ dặn con đội mũ bảo hiểm, để ý khi con buồn bất thường, hỏi han khi con đổi bạn. Nỗi lo kiểu này ngắn, dẫn tới việc làm, và xong việc thì lắng xuống.

Nỗi lo thành vòng quẩn khi nó không dẫn tới việc gì thêm mà cứ quay lại: con đã về nhà an toàn mà vẫn nghĩ tới "lỡ hôm đó có chuyện thì sao"; con đã được cô giáo nói là ổn mà vẫn nghĩ "chắc con đang giấu". Lúc này nỗi lo không còn bảo vệ con, mà chủ yếu lấy sức của mình, và thường lộ ra qua những cuộc gọi dồn dập, những câu hỏi tra hỏi, những lần cấm mà chính mình cũng thấy hơi quá.

Một dấu hiệu dễ nhận: lo để chuẩn bị thì bạn kể được nó thành một câu cụ thể và một việc làm; lo quẩn thì chỉ có những câu mơ hồ như "thời buổi này đáng sợ lắm", "con còn non nớt quá", và không có việc nào làm xong mà thấy yên.

Lo để chuẩn bị hay lo quẩn: bảng phân biệt

Đọc từng dòng, nghĩ về nỗi lo cho con đang chiếm nhiều chỗ nhất lúc này và xem nó gần với cột nào hơn. Không có đáp án đúng sai, không ai chấm điểm; bảng chỉ giúp bạn nhìn rõ nỗi lo của mình. Dòng cuối là ví dụ đã điền của một người mẹ.

Câu hỏiLo để chuẩn bịLo quẩn
Nỗi lo nói thành câu được không?Được: "Con đi xe buýt một mình lần đầu, chưa biết đổi tuyến"Khó: "Ra đường giờ nguy hiểm lắm"
Có việc cụ thể để làm không?Có: đi thử tuyến cùng con một lầnKhông, hoặc việc nào cũng thấy chưa đủ
Làm xong việc thì sao?Lắng xuốngNảy ra nỗi lo mới
Con cảm nhận thế nào?Thấy được chuẩn bị, tự tin hơnThấy bị nghi, bị giữ chặt, hoặc cũng sợ theo
Ví dụ đã điềnLo con 14 tuổi đi học thêm về tối: thoả thuận nhắn một tin khi ra khỏi lớp và đi đường đông ngườiVẫn gọi năm cuộc trong nửa giờ dù đã có tin nhắn, nằm không ngủ được tới khi nghe tiếng cửa

Nhiều nỗi lo có cả hai phần. Phần chuẩn bị thì làm cho gọn và đủ; phần quẩn thì dùng bài tập ở các mục sau. Đừng tự trách khi thấy mình nghiêng về cột phải — nhận ra được đã là bước đầu.

Những ý nghĩ hay bật lên và câu hỏi lại

"Nếu mình không lo thì con sẽ gặp chuyện." Hỏi lại: con an toàn nhờ những việc cụ thể mình đã làm — dạy con, thoả thuận, đưa đón — hay nhờ số giờ mình nằm lo? Thêm một giờ lo có thêm một chút an toàn nào không?

"Con mà gặp chuyện thì là lỗi của mình." Hỏi lại: có cha mẹ nào kiểm soát được mọi điều xảy ra với con không? Trách nhiệm của mình là chuẩn bị và đồng hành, không phải ngăn được mọi rủi ro trên đời.

"Con im lặng là con đang giấu chuyện gì nghiêm trọng." Hỏi lại: mình có bằng chứng gì ngoài sự im lặng? Con ở tuổi này có hay im lặng khi mệt, khi muốn có khoảng riêng không? Mình có thể hỏi con một câu nhẹ nhàng thay vì đoán?

"Tương lai con sẽ khổ nếu bây giờ con học kém." Hỏi lại: một bài kiểm tra, một học kỳ có quyết định cả đời một người không? Mình biết bao nhiêu người lớn lên ổn dù có giai đoạn học không tốt?

"Cha mẹ tốt thì phải luôn biết con đang ở đâu, làm gì." Hỏi lại: con cần được tin tưởng dần để lớn lên. Mức theo dõi nào hợp với tuổi con lúc này, và mức nào chủ yếu để mình bớt lo?

Đi trọn một ví dụ: chị Mai và chuyến dã ngoại của con

Chị Mai, 40 tuổi, có con gái 13 tuổi được trường tổ chức đi dã ngoại hai ngày ở một khu sinh thái gần thành phố. Từ lúc nhận giấy báo, tối nào chị cũng nghĩ tới đủ chuyện: lỡ con lạc, lỡ con đuối nước, lỡ con ốm mà không ai biết.

  • Ý nghĩ bật lên: "Lỡ có chuyện gì mà mình không ở đó thì sao. Hay là không cho con đi." Mức lo chị tự ghi: 8 trên 10, chỉ để tự so.
  • Nhận ra: có phần lo để chuẩn bị (con có biết xử lý khi lạc không, thầy cô có số liên lạc của nhà chưa) và có phần lo quẩn (chuỗi "lỡ như" kéo tới cảnh xấu nhất).
  • Câu hỏi lại: "Trường đã tổ chức chuyến như vậy bao nhiêu năm? Có thầy cô đi kèm không? Con đã từng đi đâu xa với lớp chưa, và con xoay thế nào?"
  • Cách nhìn cân bằng hơn: "Chuyến đi có rủi ro như mọi chuyến đi. Có người lớn trông, con cũng đã biết tự lo vài việc. Phần mình làm được là chuẩn bị cùng con."
  • Việc nhỏ làm tiếp: ngồi với con mười lăm phút dặn ba điều (bị lạc thì đứng yên và tìm thầy cô, mệt thì báo ngay, không xuống nước khi không có người lớn); hỏi cô chủ nhiệm cách liên lạc trong chuyến đi; thoả thuận con nhắn một tin mỗi tối. Mức lo sau khi làm: 5 trên 10.

Trong hai ngày con đi, chị vẫn có lúc lo. Khi ý nghĩ "lỡ như" quay lại, chị nhắc mình đã làm phần của mình, và chờ tin nhắn buổi tối thay vì gọi liên tục. Con về kể chuyến đi vui, và nói thích vì mẹ "không gọi nhiều như con tưởng".

Khi nỗi lo của mình lan sang con

Trẻ con đọc nét mặt và giọng nói của cha mẹ rất nhạy. Khi người lớn lo nhiều, con thường cảm nhận được dù không ai nói ra. Có con sẽ lo theo, bắt đầu sợ những thứ trước đây không sợ. Có con lại khép mình, kể ít đi để khỏi bị hỏi dồn. Cả hai kiểu đều làm cha mẹ khó biết con đang thật sự thế nào, và vòng lo càng chặt.

Điều này không có nghĩa là phải giấu hết nỗi lo. Con cần thấy cha mẹ cũng có lúc lo và biết cách xử lý nó. Bạn thử nói với con: "Mẹ hơi lo vì đây là lần đầu con đi xa. Mẹ con mình chuẩn bị kỹ một chút, rồi mẹ tin con." Câu này vừa thật, vừa cho con thấy lo là thứ có thể làm gì đó với nó, chứ không phải thứ để bị cuốn đi.

Những câu nên tránh nói lúc đang lo: "Con mà có chuyện gì là mẹ không chịu nổi đâu", "Thời buổi này ai cũng xấu", "Con xem con nhà người ta có ai như con không". Chúng chuyển nỗi lo của người lớn sang vai con, hoặc làm con thấy mình là nguyên nhân khiến cha mẹ khổ. Không cần hoàn hảo; nếu lỡ nói, có thể quay lại xin lỗi con và nói lại cho đúng ý mình.

Một kế hoạch an toàn vừa đủ và một khoảng để buông

Với mỗi nỗi lo cho con đang lặp lại, làm một lần bài này, viết ra giấy:

  1. Viết nỗi lo thành một câu cụ thể, có hoàn cảnh: con đi đâu, làm gì, khi nào.
  2. Liệt kê ba việc chuẩn bị hợp với tuổi con mà mình làm được, và làm chúng cùng con chứ không làm thay con.
  3. Thoả thuận với con một cách liên lạc vừa đủ (ví dụ một tin nhắn khi tới nơi), và giữ đúng thoả thuận — không gọi thêm nếu chưa quá giờ đã hẹn.
  4. Viết một câu để nói với mình khi nỗi lo quay lại: "Mình đã làm phần chuẩn bị. Phần còn lại mình tin con và những người lớn ở đó."
  5. Chọn một việc của riêng mình để làm trong khoảng thời gian con vắng mặt, thay vì ngồi canh điện thoại.
  6. Sau khi chuyện qua, ghi lại điều đã thật sự xảy ra so với điều mình đã lo. Đọc lại ghi chép này lần sau.

Lúc nào nên tìm chuyên gia, cho mình hoặc cho con

Bài tập có ích khi bạn thấy mình gọi cho con ít dồn dập hơn, con kể chuyện nhiều hơn, và sau mỗi chuyện bạn ghi lại được rằng điều lo nhất đã không xảy ra hoặc xảy ra mà vẫn xoay được.

Hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý khi nỗi lo cho con kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, khó làm việc, căng thẳng với bạn đời; khi bạn thấy mình kiểm soát con nhiều tới mức con phản ứng mạnh hoặc thu mình; khi đã thử chuẩn bị và tự nhắc mà vẫn không yên; hoặc khi lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau ngực — lúc đó đi khám trước để loại trừ nguyên nhân thể chất. Nếu điều bạn lo là con đang buồn bã kéo dài, thay đổi ăn ngủ, bỏ học, hay nói những lời tiêu cực nặng về bản thân, hãy đưa con đi gặp chuyên gia; chỉ chuyên gia mới đánh giá được con đang thế nào.

Nếu bạn lo vì con có dấu hiệu bị bắt nạt, bạo lực hoặc xâm hại và con dưới 16 tuổi, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Nếu bạn hoặc con có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng để ai trong hai người ở một mình lúc đó.

Nếu muốn có người cùng nhìn lại những nỗi lo cho con mà bạn đã ghi, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Lo cho con nhiều có phải là thương con nhiều không?

Lo đến từ thương, nhưng mức lo không đo được mức thương. Có những cha mẹ rất thương con mà vẫn bình tĩnh, vì họ đã chuẩn bị cho con và tin con. Thương con thể hiện qua những việc cụ thể giúp con an toàn và lớn lên, hơn là qua số giờ nằm lo.

Làm sao để không gọi điện cho con liên tục?

Thoả thuận trước với con một cách liên lạc vừa đủ, ví dụ một tin nhắn khi tới và khi về. Ghi thoả thuận đó ra và giữ đúng. Khi muốn gọi thêm, hỏi mình: đã quá giờ hẹn chưa? Nếu chưa, chờ, và làm một việc khác trong lúc đó.

Có nên nói với con là mình đang lo không?

Nên nói, ngắn gọn và kèm việc làm: mẹ hơi lo, mình chuẩn bị cùng nhau nhé. Tránh trút toàn bộ nỗi lo của người lớn lên con, hoặc nói những câu khiến con thấy có lỗi. Con cần thấy cha mẹ lo mà vẫn vững.

Con tuổi teen không kể chuyện thì có đáng lo không?

Tuổi này con thường cần nhiều khoảng riêng hơn, nên kể ít đi là khá thường gặp. Đáng để ý hơn khi con thay đổi rõ rệt và kéo dài: buồn bã, bỏ ăn, mất ngủ, bỏ bạn bè, sút học nhiều. Khi đó nên nói chuyện nhẹ nhàng với con và cân nhắc đưa con gặp chuyên gia.

Vợ chồng lo cho con khác nhau thì làm sao?

Thường một người lo nhiều hơn, người kia thoáng hơn. Thay vì tranh ai đúng, cùng ngồi viết nỗi lo cụ thể và chọn ba việc chuẩn bị cả hai đồng ý. Phần còn lại, mỗi người tự chăm nỗi lo của mình, không đẩy sang người kia hay sang con.

Khi nào lo cho con là dấu hiệu mình cần được giúp?

Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, chiếm phần lớn suy nghĩ, làm mất ngủ, ảnh hưởng công việc và không khí gia đình, hoặc khi bạn đã cố chuẩn bị và tự nhắc mà vẫn không yên. Lúc đó gặp chuyên gia tâm lý là một cách chăm sóc cả mình lẫn con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138