TieuCuc.comTiêu Cực
Tự trách và giọng phê phán trong đầu

Cảm thấy mình vô dụng khi đang ở giai đoạn khó: hỏi lại ý nghĩ và làm một việc nhỏ

Mất việc, ở nhà chăm con, ốm lâu ngày dễ kéo theo cảm giác mình vô dụng. Cách hỏi lại ý nghĩ ấy, danh sách tự quan sát không chấm điểm và một việc nhỏ hôm nay.

A Vietnamese woman in her late twenties arranging fresh vegetables in a kitchen basket beside a bright window in the morning, seen from the side, gentle hopeful mood

Cảm thấy mình vô dụng là một cảm giác rất thật và rất nặng, nhưng câu "mình vô dụng" thì là một ý nghĩ — một kết luận đầu óc rút ra khi đang mệt, đang buồn hoặc vừa trải qua chuyện không như ý. Cảm giác thì cần được thừa nhận, còn ý nghĩ thì có thể đem ra hỏi lại: vô dụng với ai, trong việc gì, so với lúc nào. Kèm theo đó là một việc nhỏ đủ để chứng minh với chính mình rằng hôm nay mình vẫn làm được điều gì đó.

Trước khi đọc tiếp: nếu cảm giác vô dụng đang đi kèm ý nghĩ không muốn sống nữa hoặc muốn làm hại bản thân, hãy dừng đọc và nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình lúc này. Phần còn lại của bài dành cho những ngày cảm giác ấy nặng nhưng bạn vẫn đang xoay xở được.

Vì sao "mình vô dụng" nghe như sự thật

Ý nghĩ này thường bật lên sau một chuỗi chuyện: mất việc, nghỉ ở nhà chăm con và không còn thu nhập, ốm lâu ngày phải nhờ người khác, bị chê liên tục ở chỗ làm, hay đơn giản là một tuần không làm được gì như kế hoạch. Đầu óc gom tất cả lại và đưa ra một kết luận gọn nhất có thể: mình vô dụng. Kết luận gọn thì dễ nhớ, dễ lặp lại, và vì lặp lại nhiều nên nghe ngày càng giống sự thật.

Một lý do khác là chữ "vô dụng" gắn giá trị con người với việc làm ra được gì. Khi đang làm ra ít hơn trước, vì bất cứ lý do gì, cái thước đo ấy lập tức chấm mình thấp. Nó bỏ qua những thứ không đo bằng tiền hay thành tích: việc mình chăm một người, giữ một mái nhà, lắng nghe một người bạn, hay chỉ đơn giản là cố đi qua một giai đoạn khó.

Cuối cùng, khi đang buồn, đầu óc có xu hướng nhớ lại toàn chuyện buồn. Bạn nhớ rõ lần làm hỏng việc tháng trước nhưng quên mất lần được cảm ơn tuần trước. Đó không phải vì lần được cảm ơn không có, mà vì tâm trạng đang chọn lọc ký ức. Hiểu điều này giúp bạn nghi ngờ một chút khi đầu óc trình ra "bằng chứng" một chiều.

Danh sách tự quan sát trong tuần qua

Danh sách dưới đây không để chấm điểm hay kết luận bạn đang ở mức nào. Nó chỉ giúp bạn nhìn rõ cảm giác vô dụng đang xuất hiện ra sao. Với mỗi dòng, ghi "có", "không" hoặc "thỉnh thoảng", và thêm một ghi chú ngắn nếu muốn.

  • Trong tuần qua, mình có nói câu "mình vô dụng" hoặc tương tự trong đầu không? Thường vào lúc nào?
  • Ý nghĩ đó có bật lên sau một chuyện cụ thể, hay xuất hiện cả khi không có chuyện gì?
  • Mình có bỏ dở việc gì vì nghĩ "làm cũng chẳng ra gì" không?
  • Mình có tránh gặp ai vì thấy mình không xứng đáng không?
  • Ăn uống, giấc ngủ của mình có thay đổi so với trước không?
  • Có lúc nào trong tuần mình thấy nhẹ hơn một chút? Lúc đó mình đang làm gì, ở với ai?
  • Mình có nhận ra một việc nhỏ nào đã làm được mà không ai thấy không?

Đọc lại câu trả lời, bạn có thể thấy vài điều: cảm giác này có giờ giấc riêng, nó mạnh hơn sau những chuyện nhất định, và có những lúc nó nhẹ đi. Những lúc nhẹ đi là manh mối quý: chúng cho biết việc gì, người nào đang giúp bạn. Nếu dòng về ăn ngủ và tránh gặp người khác đều là "có" kéo dài nhiều tuần, đó là lúc nên có người chuyên môn cùng nhìn lại, như phần cuối bài nói.

Hỏi lại ý nghĩ "mình vô dụng" bằng năm câu

Năm câu hỏi dưới đây không nhằm cãi rằng bạn rất giỏi, mà để thu hẹp một kết luận quá rộng về đúng kích thước của nó. Cột cuối là ví dụ đã điền của một người mẹ đang ở nhà chăm con nhỏ.

Câu hỏiNó giúp gìVí dụ điền sẵn
Vô dụng với ai, trong việc gì?Kéo một nhãn chung chung về một việc cụ thể"Mình thấy không đóng góp tiền cho nhà như trước."
Có điều gì chưa khớp với kết luận ấy?Tìm những thông tin đầu óc đang bỏ qua"Mình nuôi con khoẻ, giữ nhà gọn, nấu cơm mỗi ngày, vẫn nhận làm sổ sách cho chị hàng xóm."
Nếu bạn thân ở hoàn cảnh này, mình có gọi bạn là vô dụng không?Đổi sang một góc nhìn tử tế hơn"Không, mình sẽ bảo bạn đang làm một việc rất nặng mà không ai trả lương."
Cảm giác này có từng khác đi không?Nhắc rằng cảm giác thay đổi được"Hồi con chưa ốm, mình thấy ổn hơn nhiều."
Một câu công bằng hơn sẽ là gì?Viết lại kết luận ở mức vừa sự thật"Mình đang ở giai đoạn thu nhập ít đi và thấy hụt hẫng, nhưng không có nghĩa là mình vô dụng."

Nếu có câu nào bạn chưa trả lời được, cứ để trống. Có những ngày chỉ trả lời được câu đầu tiên, và như vậy vẫn là một bước, vì nó đã biến "mình vô dụng" thành một chuyện cụ thể hơn.

Ngọc và một buổi sáng nặng nề

Một tình huống giả định, đi trọn từ ý nghĩ đến việc nhỏ:

  • Chuyện xảy ra: Ngọc nghỉ việc để chăm con nhỏ được tám tháng. Sáng nay chồng chuyển tiền chợ, đi kèm một câu bình thường "tháng này chi tiêu dè dặt chút nhé".
  • Ý nghĩ bật lên: "Mình chỉ biết tiêu tiền của người khác. Đúng là đồ vô dụng."
  • Cảm xúc: nghẹn, buồn, muốn nằm cả ngày. Ngọc tự ghi mức khó chịu là 8 trên 10, chỉ để so lại sau.
  • Nhận ra: một câu nhắc chi tiêu đã bị nghe thành lời phán xét về giá trị của mình.
  • Hỏi lại: chồng có nói mình vô dụng không? Mình đang làm những việc gì mỗi ngày mà nếu thuê người thì tốn tiền? Nếu là chị gái mình, mình có nghĩ chị ấy vô dụng không?
  • Cách nhìn cân bằng: "Nhà đang chật vật, mình hụt hẫng vì không có thu nhập riêng. Đó là cảm giác thật, nhưng việc mình làm ở nhà cũng là đóng góp thật."
  • Việc nhỏ: tối đó Ngọc nói với chồng mình đã chạnh lòng, và hai vợ chồng ngồi viết ra một kế hoạch chi tiêu chung. Mức khó chịu còn khoảng 5.

Câu chuyện không kết thúc bằng việc Ngọc thấy hết buồn. Cảm giác hụt hẫng vẫn còn, nhưng nó không còn dính chặt vào kết luận "mình vô dụng" nữa, và đã có một việc cụ thể để làm.

Một việc nhỏ cho hôm nay

Chọn việc nhỏ đến mức gần như chắc làm được. Rửa cái cốc đang để trên bàn, gấp một chồng quần áo, nhắn hỏi thăm một người bạn, đi ra ngõ mua ổ bánh mì. Khi đang thấy mình vô dụng, việc lớn chỉ làm cảm giác ấy nặng thêm nếu không xong.

Làm trước, đừng chờ có hứng. Hứng thú thường đến sau khi bắt đầu, không phải trước. Bạn không cần thấy muốn làm, chỉ cần làm năm phút.

Ghi lại sau khi làm xong. Một dòng là đủ: "Đã gấp quần áo, thấy nhẹ hơn một chút." Những dòng này là bằng chứng mà đầu óc đang buồn sẽ quên nếu không ghi.

Đừng tự chê việc nhỏ. Giọng chê có thể bảo "gấp quần áo thì có gì mà kể". Việc nhỏ không nhằm chứng minh bạn xuất sắc, nó chỉ chứng minh hôm nay bạn vẫn hành động được, và thế là đủ cho hôm nay.

Những phản ứng dễ làm cảm giác nặng thêm

Nằm im chờ cảm giác qua đi. Nghỉ ngơi là cần, nhưng nằm cả ngày chỉ để chờ hết buồn thường cho giọng chê thêm thời gian và thêm "bằng chứng" rằng mình chẳng làm được gì. Nghỉ có chủ đích, kèm một việc nhỏ, khác với buông hẳn.

Đi tìm thật nhiều lời khen. Hỏi dồn người khác "mình có vô dụng không" có thể dịu đi trong chốc lát, nhưng cảm giác thường quay lại ngay sau đó, vì niềm tin vào chính mình chưa được xây từ bên trong.

Đặt mục tiêu lớn để chứng minh. Có người quyết tâm học ba khoá học, nhận thêm hai việc làm thêm cùng lúc để chứng tỏ mình có giá trị. Khi kiệt sức và bỏ dở, giọng chê lại có thêm cớ để nói.

So với phiên bản tốt nhất của mình ngày trước. Đem bản thân đang mệt so với bản thân lúc khoẻ nhất là một phép so không công bằng. Nếu cần so, hãy so với tuần trước, không phải với năm đẹp nhất trong đời.

Lúc nào cần có người đỡ cùng

Cảm giác vô dụng kéo dài là điều nên được chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ lắng nghe, nhất là khi nó đi kèm buồn bã gần như cả ngày trong nhiều tuần, mất hứng thú với cả những việc từng thích, ăn ngủ thay đổi rõ, khó tập trung làm việc hay học hành, hoặc bạn bắt đầu tách khỏi mọi người. Những dấu hiệu này không phải để tự kết luận mình mắc bệnh gì — chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được — mà để biết đây không còn là chuyện tự xoay xở một mình. Nếu đi kèm mệt mỏi cơ thể kéo dài, đau, tim đập nhanh, hãy đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Nếu ý nghĩ "mình vô dụng" đã chuyển thành "mình không nên tồn tại", "mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình", hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, đó là tình huống cần giúp đỡ ngay. Hãy nói với một người thân bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình trong lúc ấy. Bạn không làm phiền ai khi lên tiếng.

Nếu muốn có người cùng nhìn lại những dòng tự quan sát này, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Cảm thấy mình vô dụng có phải là bị trầm cảm không?

Không thể kết luận như vậy qua một cảm giác. Nhiều người thấy mình vô dụng trong một giai đoạn khó mà không mắc bệnh gì. Nếu cảm giác này kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, chỉ chuyên gia mới đánh giá được, nên hãy đi gặp họ.

Người khác bảo "nghĩ tích cực lên" thì có giúp được không?

Lời khuyên đó thường khó làm theo, vì khi đang buồn rất khó ép mình tin điều ngược lại. Cách dễ hơn là hỏi lại ý nghĩ cho cụ thể, tìm một câu công bằng hơn và làm một việc nhỏ, thay vì cố nghĩ mình tuyệt vời.

Ở nhà nội trợ, không đi làm thì có phải là vô dụng không?

Không. Chăm con, chăm người ốm, giữ nếp nhà là công việc thật dù không được trả lương. Cảm giác hụt hẫng khi không có thu nhập riêng là có thật, nhưng nó khác với kết luận rằng bản thân mình không có giá trị.

Làm việc nhỏ thì có ích gì khi vấn đề lớn vẫn còn đó?

Việc nhỏ không giải quyết vấn đề lớn, nhưng nó phá vỡ vòng lặp "không làm gì, rồi thấy mình vô dụng, rồi càng không làm gì". Mỗi việc nhỏ làm xong là một bằng chứng nhỏ để đầu óc bớt tin vào kết luận quá rộng.

Có nên nói với người thân rằng mình thấy vô dụng không?

Nên, nếu bạn có một người biết lắng nghe. Nói ra giúp cảm giác bớt cô lập, và người thân có thể nhắc bạn những điều đầu óc đang bỏ quên. Nếu có kèm ý nghĩ làm hại bản thân, việc nói ra càng cần làm ngay.

Bao lâu thì cảm giác vô dụng mới đỡ?

Không ai hứa được mốc thời gian. Có người thấy nhẹ dần sau vài tuần ghi chép và làm việc nhỏ, có người cần chuyên gia đồng hành. Nếu tự làm đều mà vài tuần không thấy khác, đó là tín hiệu nên tìm người hỗ trợ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138