TieuCuc.comTiêu Cực
Lo trước chuyện chưa xảy ra

Lo lắng về tương lai: chia nỗi lo thành phần mình làm được và phần phải để yên

Lo lắng về tương lai làm mệt dù chưa có gì xảy ra. Bài tập tờ giấy ba vùng giúp tách phần làm được, phần tác động được và phần nằm ngoài tay mình.

A young Vietnamese woman in profile folding a blank sheet of paper into three parts at a kitchen table beside a cup of tea, soft morning light, side view

Lo lắng về tương lai thường là lúc đầu óc chạy trước mình vài tháng, vài năm, rồi mang về một đống chuyện chưa xảy ra để mình gánh ngay hôm nay: lỡ mất việc, lỡ không đủ tiền, lỡ con học hành sa sút, lỡ bố mẹ yếu đi. Cách gỡ bắt đầu bằng một việc rất cụ thể: viết nỗi lo ra giấy, rồi chia nó thành ba phần — phần mình làm được ngay, phần mình chỉ tác động được một ít, và phần nằm ngoài tay mình. Phần đầu thì lên việc có ngày giờ, phần giữa thì chọn một bước nhỏ, phần cuối thì tập để nó ở đó mà không ôm theo cả ngày.

Lo về tương lai không có nghĩa là bạn yếu đuối hay nghĩ sai. Lo là cách tâm trí cố bảo vệ mình trước điều chưa biết. Rắc rối chỉ đến khi nỗi lo không dẫn tới việc gì mà quay vòng tại chỗ, lấy đi giấc ngủ và sự chú ý dành cho những gì đang ở trước mặt. Phần dưới là một bài tập tự làm trong khoảng hai mươi phút, kèm ví dụ điền sẵn và cách biết nó có đang giúp bạn hay không.

Vì sao chuyện chưa xảy ra vẫn làm mình mệt như thật

Khi bạn hình dung một cảnh xấu, ví dụ ngày bị gọi lên phòng nhân sự, cơ thể không phân biệt thật rõ đó là tưởng tượng hay đang diễn ra. Vai căng lên, bụng thắt lại, tim đập nhanh hơn một chút. Nhiều người kể rằng chỉ ngồi nghĩ một buổi tối mà sáng hôm sau mệt như vừa làm thêm ca. Cái mệt đó có thật, dù chuyện được lo thì chưa có.

Thêm nữa, nỗi lo về tương lai thường mơ hồ. Nó không nói "tháng sau có thể thiếu ba triệu tiền nhà", mà nói "rồi sẽ không ổn đâu". Một nỗi lo mơ hồ thì không có cách giải, nên đầu óc cứ quay lại tìm, tìm không ra lại quay lại. Đó là lý do càng nghĩ càng thấy rối chứ không thấy sáng ra.

Tương lai lại có vô số nhánh. Tâm trí đang lo thường chỉ nhặt những nhánh xấu và xếp chúng sát nhau như thể chúng sẽ xảy ra liền một mạch. Bạn không cần ép mình nghĩ ngược lại cho tươi sáng. Việc cần làm là kéo nỗi lo từ trạng thái mây mù về thành những câu cụ thể, rồi hỏi từng câu: câu này mình làm được gì, và câu nào mình không làm được gì cả?

Cảm giác lo giống như đang chuẩn bị, nên rất khó buông

Lo cho ta cảm giác đang làm gì đó. Ngồi nghĩ mãi về chuyện tiền bạc dễ khiến mình tưởng là đang lo liệu, trong khi chưa có bước nào được làm. Cảm giác "mình đang để tâm" che mất câu hỏi "mình đã làm gì chưa".

Có một niềm tin ngầm rằng lo trước thì đỡ sốc. Nhiều người tin nếu thôi lo thì sẽ bị bất ngờ, sẽ lơ là, hoặc như thế là vô trách nhiệm. Ý nghĩ này hiếm khi được nói thành lời, nhưng nó giữ vòng lo rất chặt. Hỏi lại nó: những lần trước, lo nhiều có làm chuyện xấu bớt xấu đi không, hay chỉ làm mình mệt sớm hơn?

Chuyện xấu không xảy ra cũng được ghi công cho việc lo. Lo cả tháng mà rốt cuộc mọi thứ vẫn ổn, tâm trí dễ kết luận "may mà mình lo", nên lần sau lại lo tiếp. Thực ra nhiều chuyện ổn vì nó vốn đã ổn, hoặc vì những việc cụ thể bạn đã làm, chứ không phải vì những giờ trằn trọc.

Chưa biết kết quả thì khó chịu, và lo là cách lấp chỗ trống. Khi chưa biết, đầu óc tự điền vào chỗ trống, và thường điền bằng phương án xấu vì đó là phương án gây chú ý nhất. Biết điều này không làm nỗi lo biến mất, nhưng giúp bạn nhìn nó như một thói quen của tâm trí chứ không phải lời tiên đoán.

Bài tập tờ giấy ba vùng: làm được, tác động một phần, ngoài tay mình

Lấy một tờ giấy, viết nỗi lo lớn nhất lúc này lên đầu trang bằng một câu. Bên dưới kẻ bảng như mẫu, rồi tách nỗi lo đó thành càng nhiều câu nhỏ càng tốt và đặt mỗi câu vào đúng vùng. Các dòng dưới đây là ví dụ đã điền của một người đang lo công ty cắt giảm nhân sự.

VùngCâu lo cụ thểViệc nhỏ làm đượcKhi nào làm
Mình làm đượcHồ sơ xin việc hai năm chưa sửaCập nhật ba dự án gần nhất vào hồ sơTối thứ Ba, 30 phút
Mình làm đượcKhông biết đủ tiền sống mấy tháng nếu nghỉ việcCộng các khoản chi cố định của một thángSáng Chủ nhật
Tác động một phầnSếp đánh giá mình thế nàoHỏi sếp một câu cụ thể về việc ưu tiên quý tớiBuổi họp tuần sau
Ngoài tay mìnhCông ty có cắt giảm hay khôngKhông có việc — ghi nhận và để đóĐọc lại khi có tin chính thức
Ngoài tay mìnhKinh tế năm sau ra saoKhông có việc — ghi nhận và để đóKhông cần lịch

Điều quan trọng không nằm ở bảng đẹp, mà ở cột thứ ba và thứ tư. Một nỗi lo được chuyển thành một việc có ngày giờ thì thường nhẹ đi rõ, vì tâm trí biết là nó đã có chỗ. Nếu một câu lo không nghĩ ra việc nào, có thể nó thuộc vùng ngoài tay mình — đừng cố ép ra việc cho bằng được.

Nhiều người ngạc nhiên khi thấy vùng "ngoài tay mình" chiếm gần nửa tờ giấy. Đó là một phát hiện có ích: khá nhiều thứ đang làm mình mất ngủ là thứ không giải được bằng cách nghĩ thêm.

Đi trọn một ví dụ: Ngân và tin đồn cắt giảm

Ngân, 28 tuổi, làm kế toán, nghe đồng nghiệp rỉ tai rằng công ty sắp cắt giảm. Ba tối liền chị nằm xuống là nghĩ tới cảnh mất việc, không trả nổi tiền thuê nhà, phải dọn về quê. Đây là cách chị đi qua bài tập:

  • Ý nghĩ bật lên: "Mình sẽ là người bị cắt đầu tiên, rồi mọi thứ sụp hết." Mức khó chịu chị tự ghi là 8 trên 10 — con số chỉ để chị tự so trước và sau, không phải điểm đánh giá gì.
  • Nhận ra: câu này gộp ba chuyện khác nhau: công ty có cắt hay không, mình có nằm trong danh sách hay không, và nếu mất việc thì sống thế nào. Chuyện thứ nhất ngoài tay chị, chuyện thứ hai chị chỉ tác động một phần, chuyện thứ ba có nhiều việc làm được.
  • Câu hỏi lại: "Mình đang biết gì chắc, và mình đang đoán gì?" Chị biết chắc là có tin đồn. Chị đang đoán là mình bị cắt, và đoán luôn là mất việc thì không xoay được.
  • Cách nhìn cân bằng hơn: "Có thể công ty cắt giảm, có thể không. Nếu có, mình chưa biết mình nằm ở đâu. Nếu mất việc thật thì sẽ vất vả, nhưng mình có khoản để dành đủ khoảng hai tháng và có thể tìm việc trong lúc đó."
  • Việc nhỏ làm tiếp: tối thứ Ba sửa hồ sơ trong 30 phút; sáng Chủ nhật cộng chi tiêu cố định. Sau hai việc đó, chị ghi lại mức khó chịu là 5 trên 10.

Nỗi lo của Ngân không biến mất, và cũng không cần biến mất. Cái khác là chị không còn ôm một khối mù mịt, mà là vài việc có lịch và một phần chị chủ động để yên. Tối nào ý nghĩ cũ quay lại, chị nhìn vào tờ giấy và tự nhắc: phần làm được đã có ngày làm rồi.

Với phần ngoài tay mình: để yên không có nghĩa là mặc kệ

Vùng khó nhất là vùng không làm gì được. Nhiều người nghe "buông đi" thì thấy như bị bảo là đừng quan tâm nữa, nên càng cãi lại trong đầu. Để yên ở đây có nghĩa khác: bạn vẫn quan tâm, nhưng thôi giao cho tâm trí nhiệm vụ giải một bài không có lời giải.

Một cách làm dễ: mỗi khi câu lo thuộc vùng này bật lên, nói thầm một câu ngắn và thật với mình, ví dụ: "Mình nghe thấy nỗi lo này rồi. Chuyện này mình không quyết được. Phần mình làm được đã nằm trong lịch." Hoặc: "Mình đang có ý nghĩ rằng mọi thứ sẽ hỏng. Đó là một ý nghĩ, chưa phải tin tức." Câu không cần hay, chỉ cần đúng với bạn và không tự dối mình rằng mọi thứ sẽ êm đẹp.

Sau câu nói, chuyển tay chân sang một việc cụ thể đang ở trước mặt: rửa bộ chén, gấp quần áo, nhắn hỏi thăm một người bạn. Mục tiêu không phải là đuổi nỗi lo đi, mà là cho chính mình thấy hôm nay vẫn sống tiếp được dù chưa biết ngày mai.

Lúc đầu, nỗi lo sẽ quay lại nhiều lần trong một buổi. Điều đó bình thường. Mỗi lần nhận ra và quay về được là bạn đang tập đúng, kể cả khi phải làm vậy hai mươi lần trong một tối.

Những chỗ hay làm sai khi chia vùng nỗi lo

Đẩy hết sang vùng ngoài tay mình cho nhẹ. Có những việc làm được nhưng ngại, ví dụ hỏi thẳng sếp hay mở sổ chi tiêu ra xem, và rất dễ xếp chúng vào vùng "không làm gì được" để khỏi phải đụng. Nếu một câu lo cứ quay lại dù đã xếp vào vùng ngoài, thử hỏi: có thật là không có việc nhỏ nào không?

Biến cột việc làm thành danh sách hai mươi đầu việc. Lo nhiều thì muốn làm nhiều để yên tâm. Nhưng danh sách quá dài lại thành một nỗi lo mới. Mỗi câu lo chỉ cần một việc nhỏ, làm được trong khoảng ba mươi phút, có ngày cụ thể.

Làm bài tập lúc đang rối nhất. Lúc ba giờ sáng đầu óc ít khi chia vùng công bằng. Nếu nỗi lo ập đến khi đang nằm, chỉ cần ghi một dòng ra giấy để sáng làm tiếp, đừng cố giải quyết hết ngay lúc đó.

Chờ nỗi lo biến mất mới coi là có tác dụng. Bài tập này không nhằm làm bạn hết lo. Nó giúp nỗi lo bớt chiếm chỗ và có lối ra. Lo ít hơn một chút, ngủ được thêm một chút, làm được thêm một việc là đủ để thấy đang đi đúng hướng.

Những thứ không cần làm. Không cần tự bắt mình nghĩ tích cực, không cần đọc thêm mười bài phân tích để "biết cho chắc", không cần hỏi ý mọi người tới khi có ai đó bảo "không sao đâu". Mấy việc đó thường kéo dài vòng lo chứ không khép nó lại.

Lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình

Sau hai, ba tuần làm bài tập đều, nhiều người thấy vài thay đổi nhỏ: nỗi lo đến rồi đi nhanh hơn, dễ ngủ hơn đôi chút, ít hỏi đi hỏi lại người khác hơn. Bạn có thể tự so bằng cách xem lại mức khó chịu ghi trước và sau mỗi lần làm. Nếu đường đi chung là hạ xuống, dù có ngày lên ngày xuống, bài tập đang có ích.

Có những lúc tự giúp không đủ, và đó không phải lỗi của bạn. Nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần mà không dịu; khi nó làm đảo lộn chuyện ăn ngủ, việc làm, việc học hay các mối quan hệ; khi đã làm bài tập đều đặn mà không thấy khác; hoặc khi lo kèm theo tim đập nhanh, khó thở, đau ngực, chóng mặt — lúc đó nên đi khám trước để loại trừ nguyên nhân thể chất. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được điều bạn đang trải qua là gì.

Nếu nỗi lo đã nặng tới mức bạn thấy tuyệt vọng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình lúc đó.

Nếu muốn có người cùng nhìn lại tờ giấy ba vùng này, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Lo lắng về tương lai có phải là bệnh không?

Lo về chuyện sắp tới là trải nghiệm rất thường gặp ở người bình thường, nhất là khi đang có thay đổi trong công việc, tiền bạc hay gia đình. Nó đáng để ý hơn khi kéo dài nhiều tuần, khó dừng và ảnh hưởng ăn ngủ, công việc. Còn đó có phải vấn đề sức khoẻ tinh thần hay không thì chỉ chuyên gia mới đánh giá được, không nên tự kết luận.

Làm sao biết một nỗi lo thuộc vùng mình kiểm soát được?

Hỏi một câu: có việc nào cụ thể, tự mình làm được trong tuần này, khiến chuyện đó khá hơn một chút không? Nếu có, nó thuộc vùng làm được hoặc tác động một phần. Nếu nghĩ mãi vẫn chỉ ra những việc kiểu "mong là", "cầu cho", thì nhiều khả năng nó nằm ngoài tay mình.

Để yên phần không kiểm soát được có phải là vô trách nhiệm không?

Không. Trách nhiệm nằm ở phần làm được: chuẩn bị, hỏi han, sắp xếp. Phần ngoài tay mình thì lo thêm cũng không đổi được kết quả, chỉ lấy đi sức để làm phần kia. Để yên phần đó chính là giữ sức cho những việc bạn thật sự chịu trách nhiệm.

Nên làm bài tập tờ giấy ba vùng bao lâu một lần?

Thường làm khi có một nỗi lo mới hoặc một nỗi lo cũ quay lại mạnh. Nhiều người chọn làm một lần vào cuối tuần để cập nhật bảng, những ngày khác chỉ đọc lại và đánh dấu việc đã xong. Không cần làm mỗi ngày nếu thấy thành gánh nặng.

Viết ra rồi mà vẫn lo thì sao?

Điều đó bình thường, viết ra không phải công tắc tắt nỗi lo. Thử để ý xem nỗi lo có bớt dồn dập, có ngắn hơn không, thay vì chờ nó mất hẳn. Nếu sau vài tuần làm đều mà không thấy khác gì, hoặc nỗi lo ngày càng nặng, đó là lúc nên nói chuyện với chuyên gia.

Có nên kể nỗi lo của mình với người thân không?

Thường là nên, nếu bạn chọn người biết lắng nghe. Kể ra giúp nỗi lo bớt phình to trong đầu. Tuy vậy, nếu bạn thấy mình hỏi đi hỏi lại cùng một câu chỉ để được nghe "không sao đâu", đó có thể là một phần của vòng lo, và nên dừng ở một lần hỏi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138