TieuCuc.comTiêu Cực
Lo trước chuyện chưa xảy ra

Không chịu được cảm giác chưa chắc chắn: tập sống chung từng bước nhỏ mỗi tuần

Phải biết chắc mới yên? Nhận ra những cách mình hay mua cảm giác chắc chắn, vì sao chúng kéo dài nỗi lo, và bậc thang tập sống chung với điều chưa biết.

A Vietnamese man in his thirties watering potted plants on a small balcony at sunrise, seen from the side, relaxed posture, soft teal sky and warm golden light

Nếu bạn thấy không chịu nổi cảm giác chưa chắc chắn — phải biết kết quả xét tuyển, phải biết sếp nghĩ gì, phải biết chắc lần khám tới bình thường mới yên — thì nỗi lo của bạn có lẽ không nằm ở chuyện cụ thể nào, mà ở chính khoảng trống "chưa biết". Hướng gỡ không phải là tìm cách biết chắc mọi thứ, vì điều đó không làm được, mà là tập chịu đựng khoảng trống ấy từng chút một: nhận ra mình đang làm gì để mua cảm giác chắc chắn, bớt dần những việc đó theo bậc thang nhỏ, và để ý xem nỗi lo tự hạ xuống ra sao khi mình không chạy theo nó.

Đây là phần khó nhất của lo về tương lai, vì nó đi ngược phản xạ. Cảm giác chưa biết thì khó chịu thật, và muốn hết khó chịu là điều rất người. Bài này không bảo bạn phải thích sự mơ hồ; nó chỉ đưa ra một cách tập để bạn sống được với nó mà không bị nó lái cả ngày.

Vì sao "chưa biết" lại khó chịu hơn cả tin xấu

Nhiều người kể rằng khi nghe tin xấu, họ buồn nhưng bắt đầu làm được gì đó. Còn khi đang chờ, họ không làm được gì, chỉ nghĩ. Khoảng chờ giữa lúc nộp hồ sơ và lúc có kết quả, giữa lúc đi xét nghiệm và lúc nhận phiếu, thường là lúc nỗi lo lên cao nhất.

Lý do là tâm trí không thích chỗ trống. Khi không có thông tin, nó tự điền vào, và vì đang cảnh giác nên hay điền bằng phương án xấu. Rồi nó tìm cách xoá chỗ trống bằng mọi giá: hỏi, tra, kiểm, lên kế hoạch cho mọi tình huống.

Một số người nhạy với cảm giác này hơn người khác, có thể do tính cách, do từng trải qua những bất ngờ khó khăn, hoặc do giai đoạn đang căng thẳng. Điều đó không có nghĩa là có gì hỏng trong bạn. Nó chỉ có nghĩa là bạn sẽ cần tập nhiều hơn một chút để thấy rằng mình chịu được khoảng chưa biết, và nỗi khó chịu không tăng mãi mà sẽ tự hạ xuống nếu mình không chạy theo nó.

Tự quan sát: mình hay mua cảm giác chắc chắn bằng cách nào

Đọc từng dòng và ghi bên cạnh "có", "không" hoặc "thỉnh thoảng" cho tuần vừa qua. Đây không phải bài kiểm tra, không cộng điểm và không có kết luận nào; mục đích chỉ là thấy rõ thói quen của chính mình để chọn chỗ bắt đầu tập.

  • Hỏi đi hỏi lại một người cùng một câu để được nghe "không sao đâu".
  • Kiểm tra điện thoại, hộp thư, trang kết quả nhiều lần trong một giờ.
  • Tra mạng thật lâu về một chuyện để "biết cho chắc".
  • Lên kế hoạch cho mọi tình huống có thể, kể cả những tình huống rất hiếm.
  • Né làm một việc vì chưa chắc kết quả sẽ tốt.
  • Nhờ người khác quyết định thay để khỏi phải chịu trách nhiệm nếu sai.
  • Làm đi làm lại một việc đã xong để chắc là không sót.

Dòng nào bạn ghi "có" nhiều nhất, đó là chỗ tốt để bắt đầu. Đừng cố bỏ hết mọi thói quen một lúc. Mỗi thói quen đều từng giúp bạn đỡ lo trong ngắn hạn; giờ chỉ là tập dùng ít đi.

Vì sao những cách đó làm vòng lo dài thêm

Yên tâm chỉ kéo dài vài phút. Nghe một người bảo "không sao đâu" thì nhẹ ngay, nhưng chỉ một lúc sau câu hỏi lại quay về, và lần này cần hỏi lại sớm hơn. Mỗi lần hỏi là một lần dạy tâm trí rằng chỉ người khác mới làm mình yên được.

Kiểm tra liên tục giữ nỗi lo ở mức cao. Mỗi lần mở hộp thư xem đã có kết quả chưa là một lần đưa chuyện đó trở lại trung tâm. Không kiểm thì vài giờ đầu khó chịu hơn, nhưng sau đó nỗi lo thường hạ xuống.

Né tránh làm mình không bao giờ biết là mình chịu được. Khi tránh mọi việc chưa chắc, bạn bỏ lỡ chính bằng chứng rằng mình xoay được với kết quả không như ý, và vùng an toàn cứ hẹp dần.

Kế hoạch cho mọi tình huống không bao giờ đủ. Luôn còn một tình huống nữa chưa tính. Lên kế hoạch cho vài tình huống chính là có ích; lên kế hoạch tới khi hết lo thì không có điểm dừng.

Bậc thang tập sống chung với chưa chắc chắn

Chọn một thói quen từ danh sách ở trên, rồi chia nó thành bậc thang từ dễ tới khó. Mỗi bậc tập vài lần cho tới khi thấy dễ hơn rồi mới lên bậc sau. Cột khó chịu dùng thang 0–10 chỉ để bạn tự so điều mình đoán với điều xảy ra thật — không phải điểm đánh giá. Ví dụ dưới đây là bậc thang cho thói quen kiểm điện thoại khi chờ tin.

BậcViệc tậpKhó chịu mình đoánKhó chịu thật sau 30 phút
1Kiểm điện thoại mỗi giờ một lần thay vì liên tục53
2Để điện thoại ở phòng khác trong lúc ăn tối63
3Chỉ kiểm hộp thư hai lần một ngày, sáng và chiều74
4Tắt thông báo trong một buổi đi chơi với bạn83
5Không hỏi người thân "có tin gì chưa" trong cả ngày84

Điều nhiều người phát hiện khi ghi hai cột cuối là khó chịu thật gần như luôn thấp hơn khó chịu đoán trước, và nó tự hạ xuống sau một lúc. Đó chính là bằng chứng mà việc kiểm tra liên tục đã che mất.

Nếu một bậc quá khó, chia nhỏ hơn nữa. Không có bậc nào quá nhỏ. Bỏ cuộc giữa chừng một bậc cũng không sao; hôm sau thử lại ở bậc thấp hơn.

Đi trọn một ví dụ: Quân chờ kết quả xét duyệt hồ sơ

Quân, 30 tuổi, nộp hồ sơ vay mua căn hộ đầu tiên. Ngân hàng hẹn hai tuần có kết quả. Ngày thứ ba, anh đã gọi hỏi hai lần, mở hộp thư khoảng ba mươi lần một ngày, và tối nào cũng hỏi vợ "em nghĩ có được không".

  • Ý nghĩ bật lên: "Không biết chắc thì mình không làm gì được hết. Phải biết ngay."
  • Nhận ra: anh đang dùng ba cách mua chắc chắn cùng lúc: gọi hỏi, kiểm hộp thư, hỏi vợ. Mỗi cách làm nhẹ được vài phút.
  • Câu hỏi lại: "Mình kiểm ba mươi lần có làm kết quả đến sớm hơn không? Nếu mình chờ được những chuyện khác, mình có chờ được chuyện này không?"
  • Cách nhìn cân bằng hơn: "Mình chưa biết, và mình sẽ chưa biết trong mười ngày nữa. Khoảng chờ này khó chịu, nhưng không nguy hiểm. Có kết quả thì ngân hàng sẽ báo."
  • Việc nhỏ làm tiếp: bậc một — kiểm hộp thư ba lần một ngày, giờ cố định; nói với vợ rằng anh đang tập không hỏi, nhờ vợ nhắc nhẹ nếu anh quên.

Tuần đầu tập, Quân vẫn có lúc mở hộp thư ngoài giờ. Nhưng anh ghi lại được rằng sau khi không mở, khó chịu lên cao khoảng mười lăm phút rồi tự xuống. Khi có kết quả, anh nhận ra phần lớn khoảng chờ anh đã sống được mà không phải kiểm, điều mà trước đó anh nghĩ là không thể.

Những câu nói với mình khi đang ở giữa khoảng chưa biết

"Mình chưa biết, và điều đó khó chịu." Câu này không cố làm cảm giác biến mất. Nó chỉ thừa nhận thật thà điều đang xảy ra. Nhiều người thấy riêng việc gọi đúng tên cảm giác đã làm nó bớt căng, vì mình không còn vừa khó chịu vừa cãi nhau với chính cái khó chịu.

"Khó chịu không có nghĩa là nguy hiểm." Cảm giác bồn chồn khi chờ tin rất giống cảm giác khi có chuyện nguy, nên tâm trí dễ nhầm hai thứ. Nhắc mình rằng chờ đợi thì khó chịu nhưng không làm hại mình giúp bạn ở lại với nó lâu hơn một chút mà không phải chạy đi kiểm.

"Lần trước mình đã chờ được." Nghĩ lại một khoảng chờ cũ: chờ kết quả học kỳ, chờ phỏng vấn, chờ tin người thân. Bạn đã sống qua nó. Có thể không dễ chịu, nhưng bạn đã qua được, và đó là bằng chứng có thật.

"Có kết quả thì mình sẽ biết cách làm tiếp." Câu này đặt niềm tin vào khả năng xoay xở của bạn thay vì vào việc kết quả phải tốt. Bạn không cần biết trước tương lai để tin là mình sẽ đối diện được với nó.

Những câu nên tránh. "Chắc là ổn thôi" khi không có căn cứ, hay "mình không được lo nữa" — câu đầu dễ bị chính mình bác bỏ, câu sau biến nỗi lo thành thêm một lỗi để tự trách. Câu dùng được là câu vừa thật vừa tử tế, không cần nghe hay.

Lúc nào nên tìm người có chuyên môn

Bạn biết mình đang tiến bộ khi khoảng chờ vẫn khó chịu nhưng ít chiếm chỗ hơn, khi bạn làm được những việc trước kia né, và khi cột "khó chịu thật" ngày càng thấp. Đừng chờ đến lúc hoàn toàn thoải mái với điều chưa biết; ít ai như vậy.

Nên gặp chuyên gia tâm lý khi nhu cầu chắc chắn chiếm gần hết thời gian trong ngày, khi việc kiểm tra, hỏi lại hay làm đi làm lại kéo dài nhiều tuần và khiến bạn trễ việc, mệt mỏi, căng thẳng với người nhà; khi bạn né ngày càng nhiều việc; hoặc khi đã tập bậc thang đều mà không thấy dễ hơn. Có những kiểu kiểm tra lặp lại mà bản thân thấy vô lý nhưng không dừng được, và chỉ chuyên gia mới đánh giá được đó là gì và cần hỗ trợ ra sao. Nếu kèm theo tim đập nhanh, khó thở, đau ngực, hãy đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Nếu khoảng chờ đi kèm với cảm giác tuyệt vọng, hoặc có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình.

Nếu muốn có người cùng xem lại bậc thang của mình, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mình cần biết chắc mới thấy yên?

Cảm giác chưa biết làm tâm trí cảnh giác, và cách nhanh nhất để hết cảnh giác là có câu trả lời. Một số người nhạy với cảm giác này hơn do tính cách hoặc trải nghiệm trước đây. Điều đó không phải lỗi, nhưng nếu để nó lái thì các thói quen hỏi, kiểm, tra sẽ chiếm ngày càng nhiều thời gian.

Hỏi người thân để được trấn an có sai không?

Không sai, ai cũng cần được trấn an đôi khi. Chỉ đáng để ý khi bạn hỏi cùng một câu nhiều lần, mỗi lần yên được một lúc rồi lại cần hỏi tiếp. Lúc đó có thể thử hỏi một lần, rồi tự nhắc lại câu trả lời thay vì hỏi lần nữa.

Tập bậc thang bao lâu thì thấy khác?

Mỗi người một khác. Nhiều người thấy bậc đầu dễ dần sau vài lần tập trong một hai tuần. Không cần vội lên bậc; ổn định một bậc rồi mới đi tiếp. Nếu sau nhiều tuần mà bậc nào cũng khó như nhau, nên hỏi ý kiến chuyên gia.

Lên kế hoạch dự phòng có phải là thói quen cần bỏ không?

Không. Lên kế hoạch cho vài tình huống chính là việc có ích. Thứ cần để ý là khi kế hoạch không bao giờ thấy đủ, khi bạn lập phương án cho cả những chuyện rất hiếm và vẫn không yên. Đặt giới hạn: hai ba phương án chính, rồi dừng.

Khó chịu tăng lên khi bỏ kiểm tra thì làm gì?

Đó là điều được đoán trước. Ghi mức khó chịu, rồi làm một việc khác trong khoảng ba mươi phút và ghi lại. Nhiều người thấy nó tự hạ xuống. Nếu khó chịu tăng mạnh và không hạ, hãy lùi về một bậc thấp hơn thay vì bỏ hẳn.

Sống chung với chưa chắc chắn có phải là thôi quan tâm không?

Không. Bạn vẫn quan tâm và vẫn làm những gì cần làm. Khác biệt là bạn không để khoảng chưa biết quyết định mình sống thế nào trong lúc chờ. Quan tâm thì có việc làm; sống chung là chịu được phần còn lại khi việc đã làm xong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138