Tử tế với bản thân là đối xử với chính mình lúc vấp ngã theo cách bạn sẽ đối xử với một người bạn thân đang gặp khó: thừa nhận là chuyện đó khó, nhắc rằng ai cũng có lúc như vậy, và nói với mình bằng giọng giúp đứng dậy thay vì giọng dìm xuống. Nó không phải là tự chiều mọi ý thích, cũng không phải bao biện cho lỗi của mình. Người tử tế với bản thân vẫn nhận lỗi, vẫn sửa, chỉ không tự phạt thêm.
Nhiều người ngần ngại với ý này vì sợ mình sẽ thành dễ dãi. Bài này tách rõ ba phần của lòng tử tế với chính mình theo lời thường, đặt cạnh nhau những hiểu lầm và hiểu đúng, đi qua tình huống một người bán hàng qua mạng bị khách huỷ đơn, và đưa ra một bài tập một phút bạn có thể làm ngay giữa ngày.
Ba phần của lòng tử tế với chính mình
Để ý rằng mình đang khó khăn. Nghe thì đơn giản, nhưng nhiều người lướt qua cảm giác của mình rất nhanh để chuyển ngay sang chê hoặc gồng lên. Phần đầu tiên chỉ là dừng lại đủ lâu để nói: "Lúc này mình đang thấy tệ, chuyện vừa rồi thật sự khó chịu." Không phóng đại, không gạt đi.
Nhớ rằng mình không phải người duy nhất. Khi mắc lỗi, đầu óc hay nói "chỉ có mình mới ngớ ngẩn thế". Thật ra vấp ngã, quên, làm hỏng là chuyện của mọi người. Nhớ điều này không làm lỗi nhỏ đi, nhưng làm mình bớt cảm giác bị tách riêng ra khỏi người khác.
Nói với mình bằng giọng ấm. Đây là phần người ta hay nghĩ tới nhất, nhưng nó dễ làm hơn khi đã có hai phần trước. Giọng ấm không có nghĩa là khen, mà là giọng của người muốn mình ổn: "Mình đã cố, lần này chưa được. Giờ mình cần gì để làm tiếp?"
Ba phần đi cùng nhau. Thiếu phần đầu, bạn nói giọng ấm mà chưa thừa nhận cảm giác thật, nên nghe như dỗ dành cho qua. Thiếu phần thứ hai, bạn dễ trượt sang thương hại bản thân. Thiếu phần thứ ba, bạn biết mình đang khó nhưng vẫn mắng mình. Cả ba phần chỉ cần vài câu, nhưng nên đủ.
Hiểu lầm và hiểu đúng
Bảng dưới đây gom những lo ngại hay gặp khi người ta lần đầu nghe đến chuyện tử tế với bản thân.
| Hiểu lầm | Hiểu đúng hơn | Ví dụ trong đời thường |
|---|---|---|
| Tử tế với mình là tự chiều, thích gì làm nấy | Tử tế là quan tâm đến cái mình cần về lâu dài, có khi là điều không dễ chịu ngay | Đang mệt mà mai có việc quan trọng: tử tế là đi ngủ sớm chứ không phải thức khuya xem phim cho "thưởng" |
| Tử tế với mình là bao biện cho lỗi | Tử tế đi cùng nhận lỗi rõ ràng; nó chỉ bỏ phần tự hành hạ sau khi nhận | Nói "mình đã giao trễ, mình sẽ báo khách và sửa quy trình", thay vì "do khách khó tính" |
| Phải mắng mình thì mới tiến bộ | Nhiều người thấy dễ thử lại hơn khi không sợ bị chính mình mắng | Học lái xe bị chết máy: "tập lại đoạn đề pa" thay vì "ngu thế, không bao giờ lái được" |
| Tử tế với mình là ích kỷ | Người bớt tự dằn vặt thường còn sức để quan tâm người khác hơn | Một người mẹ cho mình nghỉ mười phút sau bữa cơm, rồi chơi với con vui vẻ hơn |
| Chỉ người yếu đuối mới cần | Đây là kỹ năng ai cũng dùng được, nhất là lúc áp lực cao | Người làm việc vất vả nhất nhóm cũng có quyền nói với mình "hôm nay mình đã cố đủ rồi" |
Đọc bảng, bạn sẽ thấy điểm chung: tử tế với bản thân không né tránh sự thật. Nó chỉ thay đổi giọng nói đi kèm sự thật đó. Lỗi vẫn là lỗi, việc cần làm vẫn phải làm, nhưng mình không bị đánh thêm một trận trong đầu.
Chị Mai và đơn hàng bị huỷ
Một tình huống giả định cho thấy giọng tử tế và giọng chê khác nhau thế nào trong cùng một chuyện:
- Chuyện xảy ra: chị Mai bán quần áo qua mạng. Một khách đặt năm bộ rồi huỷ đơn khi hàng đã gói, vì chị gửi nhầm bảng cỡ.
- Giọng chê: "Làm ăn kiểu này thì đóng cửa đi. Có cái bảng cỡ cũng gửi sai, đúng là đầu óc bã đậu."
- Để ý mình đang khó khăn: chị dừng tay, nhận ra mình đang bực và tiếc công gói hàng. "Mất đơn năm bộ là tiếc thật."
- Nhớ mình không phải người duy nhất: "Ai bán hàng cũng từng gửi nhầm cái gì đó. Một lần nhầm không làm cả cửa hàng hỏng."
- Giọng ấm: "Mình đã mệt sau ba ngày chốt đơn liên tục. Giờ mình cần sửa bảng cỡ, rồi nghỉ một chút."
- Việc làm tiếp: chị nhắn xin lỗi khách kèm bảng cỡ đúng, tạo sẵn ba bảng cỡ chuẩn để lần sau chỉ việc gửi. Rồi pha một cốc trà và ngồi mười phút trước khi làm tiếp.
Để ý rằng giọng tử tế không bỏ qua lỗi gửi nhầm. Nó còn dẫn tới việc sửa cụ thể hơn giọng chê, vì chị Mai không phải dồn sức chịu đựng lời mắng của chính mình.
Bài tập một phút giữa ngày
Khi vừa gặp một chuyện làm bạn tự trách, thử bài tập này, có thể nhẩm trong đầu hoặc đặt một tay lên ngực nếu thấy dễ chịu:
- Gọi tên điều đang xảy ra bằng một câu: "Mình đang thấy xấu hổ vì nói sai trước mọi người."
- Nói một câu nhắc mình không đơn độc: "Nhiều người cũng từng nói sai lúc căng thẳng."
- Hỏi: "Nếu người bạn thân của mình vừa gặp chuyện này, mình sẽ nói gì với bạn ấy?" Rồi nói câu đó với chính mình.
- Chọn một việc nhỏ cần làm tiếp, hoặc một việc nhỏ chăm mình: uống nước, đứng dậy đi vài bước, nhắn một người tin cậy.
Lần đầu tập, nhiều người thấy ngượng hoặc thấy giả, nhất là bước thứ ba. Điều đó bình thường, vì bạn đang dùng một giọng chưa quen. Cứ tập với những chuyện nhỏ trong ngày trước; giọng mới cần thời gian để nghe tự nhiên.
Bạn có thể ghi lại cảm giác trước và sau bài tập bằng thang 0 đến 10 — chỉ để tự so xem có nhẹ hơn không, không phải điểm đánh giá gì cả.
Vì sao tử tế với mình khó hơn tử tế với người khác
Nhiều người rất nhẹ nhàng với bạn bè, đồng nghiệp, con cái, nhưng lại khắt khe với chính mình. Một lý do là ta nghe được toàn bộ những gì mình nghĩ, còn với người khác ta chỉ thấy phần họ cho thấy. Ta biết rõ mọi lần mình lười, mình ghen, mình sợ, nên dễ kết luận mình tệ hơn người khác. Một lý do nữa là niềm tin rằng mình phải nghiêm với mình thì mới có kỷ luật.
Ngoài ra, có người cảm thấy mình không xứng đáng được đối xử tử tế, nhất là sau một lỗi lầm. Ý nghĩ "mình phải chịu khổ cho xứng với lỗi" có thể rất mạnh. Ở đây, câu hỏi hữu ích là: việc mình chịu khổ thêm có giúp được ai không, có sửa được lỗi không? Thường câu trả lời là không, và người bị ảnh hưởng bởi lỗi của mình cũng không cần mình tự hành hạ.
Câu nói mẫu dùng khi thấy mình "không xứng": "Mình không cần phải hoàn hảo mới được đối xử tử tế. Mình đối xử tử tế với mình để có sức làm điều đúng."
Những lúc dễ quên tử tế với mình nhất
Lòng tử tế với bản thân hay vắng mặt đúng vào lúc cần nó nhất. Biết trước những thời điểm này giúp bạn chuẩn bị sẵn một câu nói hoặc một việc nhỏ.
- Ngay sau khi bị người khác chê. Lời chê bên ngoài thường kéo theo lời chê bên trong, to hơn và dài hơn. Câu chuẩn bị sẵn: "Một người góp ý một việc. Mình nghe phần có ích, không cần nói thêm phần nặng nề."
- Lúc rất mệt, đói hoặc thiếu ngủ. Khi cơ thể cạn sức, mọi lỗi nhỏ đều trông như thảm hoạ. Tử tế lúc này có khi chỉ là ăn một bữa, ngủ một giấc, rồi mới nhìn lại chuyện.
- Khi đang chăm người khác. Cha mẹ có con nhỏ, người chăm người ốm thường đặt mình cuối danh sách, rồi tự trách khi hết kiên nhẫn. Một câu nhắc: "Mình hết kiên nhẫn vì mình cũng đang cần được nghỉ."
- Khi lặp lại một lỗi cũ. "Lại nữa rồi" là câu mở màn quen thuộc của giọng chê. Lặp lại lỗi không có nghĩa là mình không tiến bộ; thói quen cũ cần nhiều lần mới đổi được.
- Những dịp tổng kết. Cuối năm, sinh nhật, họp lớp là lúc dễ đếm những gì chưa có. Hãy đếm cả những gì đã đi qua được.
Bạn có thể chọn một trong những thời điểm này là điểm tập trong tuần tới, và để ý xem mình nói gì với bản thân vào đúng lúc đó.
Khi nào cần nhiều hơn một bài tập
Nếu mỗi khi thử nói với mình bằng giọng ấm, bạn lại thấy trào lên cảm giác rất khó chịu, hoặc nhớ về những chuyện cũ nặng nề; nếu tự trách đã kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, ăn không ngon, khó làm việc, ngại gặp người; hoặc nếu bạn đã tập đều mà không thấy khác, hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Có những lúc lòng tử tế với bản thân cần được tập cùng một người có chuyên môn, và chỉ họ mới đánh giá được bạn đang cần hỗ trợ gì.
Nếu cảm giác tệ về bản thân đã đi đến ý nghĩ làm hại mình, hãy nói ngay với một người thân bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình lúc đó.
Nếu muốn có người cùng tập nói với mình bằng giọng khác, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Tử tế với bản thân có làm mình lười đi không?
Thường là không. Tử tế với mình quan tâm đến điều có lợi lâu dài, nên nó vẫn thúc bạn làm việc cần làm. Điều khác là bạn làm vì muốn tốt cho mình, không phải vì sợ bị chính mình mắng.
Tự trắc ẩn có phải là thương hại bản thân không?
Không. Thương hại bản thân hay đi kèm "sao mình khổ thế, không ai khổ bằng mình". Tự trắc ẩn thì nhắc rằng ai cũng có lúc khó, rồi hỏi mình cần gì để làm tiếp. Nó hướng ra hành động hơn là chìm vào cảm giác.
Nói với mình bằng giọng ấm mà thấy giả thì phải làm sao?
Đó là cảm giác thường gặp khi mới tập. Hãy chọn câu đơn giản, gần sự thật, như "chuyện này khó thật". Bắt đầu với chuyện nhỏ trong ngày, và cho giọng mới vài tuần để trở nên quen hơn.
Tử tế với bản thân khác yêu bản thân thế nào?
Hai cách nói gần nhau. Tử tế với bản thân thiên về việc làm cụ thể lúc khó khăn: để ý, nhắc mình không đơn độc, nói giọng ấm. Nó không đòi bạn phải thấy mình tuyệt vời, chỉ đòi bạn đối xử với mình tử tế.
Có phải ai cũng nên tập tử tế với bản thân không?
Đây là kỹ năng ai cũng dùng được, nhất là người hay tự trách, người chăm sóc người khác, người làm việc nhiều áp lực. Nếu tập mà thấy gợi lại chuyện cũ quá nặng, nên tập cùng chuyên gia tâm lý.
Làm sao biết mình đang tử tế với bản thân chứ không phải bao biện?
Hỏi xem mình có còn nhận đúng lỗi và có việc sửa cụ thể không. Nếu có, đó là tử tế. Nếu bạn đổ hết cho người khác hoặc né việc cần làm, đó gần với bao biện hơn.