Khi đang nghĩ tiêu cực, một việc bình thường như mở hộp thư, dọn góc phòng hay gọi điện hỏi giá có thể trông to như ngọn núi. Đầu óc tua đi tua lại: "việc này phức tạp lắm", "làm dở dang còn tệ hơn", "đợi nghĩ thông đã". Quy tắc 5 phút cắt ngang vòng ấy bằng một lời hứa rất nhỏ: chỉ làm đúng năm phút, hết năm phút được phép dừng. Năm phút đó cho bạn thứ mà ngồi nghĩ không cho được, đó là dữ kiện thật về việc kia khó đến đâu.
Cách này không phải mẹo để ép năng suất. Nó là một cách nhỏ để thoát khỏi chỗ đứng yên, nơi ý nghĩ tiêu cực tha hồ phóng đại. Dưới đây là lý do nó hay có tác dụng, cách chọn việc cho năm phút, một tình huống đi trọn, những hiểu lầm hay gặp và dấu hiệu cho biết bạn cần nhiều hơn một quy tắc.
Vì sao càng nghĩ, việc càng có vẻ to
Khi chưa bắt đầu, việc tồn tại trong đầu dưới dạng hình dung, và hình dung lúc tâm trạng thấp thường u ám hơn thực tế. Bạn không thấy "mở ba lá thư", bạn thấy "đống giấy tờ rối tung mà mình đã lờ đi cả tháng, chắc chắn có khoản phạt". Cảm giác nặng nề đi kèm hình dung ấy lại được đầu óc đọc như bằng chứng: "thấy nặng thế này thì việc phải khó lắm". Đó là kiểu lấy cảm giác làm sự thật.
Càng né, việc càng có thời gian phình to trong tưởng tượng. Mỗi lần nghĩ tới lại kèm một chút tự trách vì chưa làm, và chút tự trách ấy cộng dồn. Đến một lúc, cái làm mình mệt không phải bản thân công việc, mà là cả khối ý nghĩ bám quanh nó.
Năm phút bắt tay vào làm phá vỡ thế đó theo cách đơn giản nhất: đưa việc từ hình dung về đời thật. Rất thường gặp là sau năm phút, người ta nhận ra việc không khó như mình nghĩ, hoặc khó nhưng chia nhỏ được. Cũng có khi đúng là khó, nhưng giờ bạn biết chính xác khó ở chỗ nào, và một chỗ khó cụ thể dễ xử lý hơn nhiều so với một nỗi sợ mơ hồ.
Quy tắc 5 phút là gì và không phải là gì
Là một lời hứa có điểm dừng thật. Bạn chỉ cam kết làm năm phút. Hết giờ, bạn hỏi mình muốn làm tiếp không. Nếu không, dừng mà không tự trách. Lời hứa phải thật thì đầu óc mới chịu tin lần sau.
Là cách lấy dữ kiện. Năm phút trả lời câu hỏi "việc này thật ra trông thế nào", thứ mà ngồi lo không trả lời được. Coi nó như một lần đi trinh sát, không phải một trận đánh.
Không phải mẹo lừa mình làm tiếp cả buổi. Nếu bạn hứa năm phút nhưng ngầm định "rồi sẽ phải làm hết", đầu óc sẽ nhận ra và kháng cự như cũ. Điểm dừng phải là thật, kể cả khi đôi lúc bạn tự nguyện làm thêm.
Không phải cách chứng minh mình không lười. Năm phút không dùng để chấm điểm bản thân. Bạn làm được năm phút hay hai phút, đó đều là thông tin, không phải bản án.
Không thay cho nghỉ ngơi khi thật sự kiệt sức. Có những ngày cơ thể cần ngủ, cần ăn, cần nằm. Quy tắc 5 phút dành cho lúc bạn đứng yên vì ý nghĩ, không dành cho lúc bạn đứng yên vì đã cạn sức hoàn toàn.
Chọn việc cho năm phút: bảng chuyển từ việc to sang bước đầu
Viết ra việc đang né, rồi đi qua từng cột. Các dòng dưới đã điền sẵn làm ví dụ để bạn chép theo. Bảng không có điểm, chỉ để nhìn rõ việc và ý nghĩ đi kèm.
| Việc đang né | Ý nghĩ bật lên khi nghĩ tới | Phiên bản năm phút | Câu nói với chính mình trước khi bắt đầu |
|---|---|---|---|
| Đống hoá đơn, thư từ trên bàn | "Chắc có khoản quá hạn rồi, mở ra là thấy mình tệ" | Mở ba phong bì trên cùng, xếp thành hai chồng: cần trả, không cần | "Mình chỉ xem thôi, chưa cần giải quyết hết." |
| Gọi lại cho phòng khám để đổi lịch hẹn | "Gọi muộn thế này người ta sẽ khó chịu" | Tìm số điện thoại và viết sẵn hai câu định nói | "Năm phút chuẩn bị, gọi hay không quyết sau." |
| Dọn góc phòng bừa bộn | "Bừa thế này dọn đến bao giờ mới xong" | Đặt hẹn giờ, nhặt đồ trên sàn cho vào một cái giỏ | "Không cần gọn, chỉ cần sàn trống hơn lúc nãy." |
| Trả lời tin nhắn nhóm đã bỏ ngỏ | "Im lâu thế rồi, giờ nhắn sẽ kỳ" | Viết nháp một câu trả lời, chưa bấm gửi | "Viết nháp không hại gì cả." |
Để ý cột thứ hai. Phần lớn ý nghĩ trong đó là đoán trước điều tệ sẽ xảy ra. Năm phút không nhằm cãi lại lời đoán, chỉ nhằm cho bạn thấy đời thật trước khi tin lời đoán.
Một lần thử đi trọn: anh Long và chồng giấy tờ
Anh Long, ba mươi lăm tuổi, nhân viên kỹ thuật, có một chồng thư và hoá đơn để trên nóc tủ giày gần hai tháng. Mỗi lần đi ngang, anh lại thấy ngực thắt lại rồi quay đi.
- Ý nghĩ bật lên: "Chắc chắn có cái quá hạn. Mở ra là phát hiện mình vô trách nhiệm cỡ nào."
- Nhận ra bẫy: anh để ý mình đang đoán điều xấu nhất và đã kết luận về con người mình trước khi biết trong thư có gì.
- Câu hỏi lại: "Mình biết chắc điều gì về chồng thư này? Điều tệ nhất có thể là gì, và nếu có thì xử lý được không?"
- Cách nhìn cân bằng hơn: "Có thể có một khoản trễ, thường chỉ mất thêm ít tiền phạt và một cuộc gọi. Mình né vì sợ, không phải vì mình vô trách nhiệm."
- Việc năm phút: anh đặt hẹn giờ, mở được bảy phong bì. Bốn cái là quảng cáo, hai cái đã thanh toán tự động, một hoá đơn nước quá hạn mười ngày. Hết giờ, anh dừng, ghi "Thứ Bảy: trả tiền nước".
Chồng giấy tờ chưa xong hẳn, và anh vẫn hơi khó chịu vì khoản quá hạn. Nhưng nỗi lo mơ hồ suốt hai tháng giờ thu lại thành một việc cụ thể, có hạn ngày. Đó là sự khác biệt mà năm phút tạo ra.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
Hiểu lầm: năm phút ít quá, chẳng thấm vào đâu. Hiểu đúng: mục tiêu của năm phút là chuyển từ nghĩ sang làm, không phải giải quyết xong. Phần khó nhất của nhiều việc là lúc bắt đầu, và năm phút xử lý đúng phần đó.
Hiểu lầm: đã bắt đầu thì phải làm cho xong. Hiểu đúng: được dừng là điều kiện để quy tắc còn tác dụng lần sau. Nếu lần nào cũng bị kéo dài thành hai tiếng, đầu óc sẽ học rằng "năm phút" là lời nói dối.
Hiểu lầm: phải đang có tâm trạng ổn mới áp dụng được. Hiểu đúng: quy tắc này sinh ra cho lúc tâm trạng không ổn. Bạn có thể vừa làm vừa còn khó chịu, cảm xúc không cần dịu trước.
Hiểu lầm: dùng quy tắc này là để thôi nghĩ tiêu cực. Hiểu đúng: ý nghĩ có thể vẫn chạy trong lúc bạn làm. Bạn không cần đuổi nó. Chỉ cần tay vẫn đang làm việc của năm phút ấy.
Hiểu lầm: áp dụng cho mọi việc trong ngày. Hiểu đúng: dùng cho một hai việc đang bị né nhiều nhất là đủ. Biến cả ngày thành chuỗi hẹn giờ năm phút dễ thành một áp lực mới.
Ghi ba dòng sau mỗi lần năm phút để tự thấy khác biệt
Sau mỗi lần thử, dành một phút ghi ba dòng ngắn. Chúng biến cảm giác mơ hồ "hình như cũng đỡ" thành thứ đọc lại được. Đây là bản ghi để tự so, không phải bảng chấm điểm, và không có mức nào được coi là đạt hay trượt. Một tuần sau, đọc lại vào lúc đầu óc tương đối bình tĩnh, đừng đọc lúc đang rối.
| Ngày | Trước khi làm, mình đoán việc này sẽ thế nào | Thật ra trong năm phút đã diễn ra thế nào | Lần sau mình muốn thử gì |
|---|---|---|---|
| Thứ Ba | "Mở hộp thư công việc sẽ thấy cả chục lời trách" | Có 23 thư, chỉ hai thư cần trả lời gấp, không thư nào trách | Sáng mai mở hộp thư trước khi uống cà phê, năm phút |
| Thứ Năm | "Gọi cho chủ nhà nhờ sửa vòi nước sẽ bị gắt" | Chủ nhà hơi vội nhưng hẹn thợ chiều thứ Bảy | Ghi sẵn câu nói trước khi gọi, như lần này |
| Thứ Bảy | "Dọn bàn học của mình mất cả buổi" | Năm phút dọn được nửa bàn, làm thêm năm phút nữa là xong | (chưa nghĩ ra, để đó) |
Cột thứ hai và cột thứ ba đặt cạnh nhau là chỗ đáng xem nhất. Nếu sau vài tuần bạn thấy lời đoán thường tệ hơn thực tế, đó là một hiểu biết có giá trị về cách đầu óc mình hoạt động lúc tâm trạng thấp. Lần tới ý nghĩ "việc này kinh khủng lắm" bật lên, bạn có thể nhắc mình: "Lời đoán của mình hay u ám hơn đời thật, thử năm phút đã."
Khi năm phút cũng không làm nổi
Nếu đã nhiều tuần mà ngay cả năm phút cho một việc nhỏ cũng không làm nổi, nếu bạn né không chỉ một vài việc mà gần như mọi việc, từ đi làm, đi học đến tắm giặt, ăn uống, thì đó không còn là chuyện một quy tắc nhỏ giải quyết được. Đây là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được đánh giá kỹ hơn. Chỉ người có chuyên môn mới nói được bạn đang trải qua điều gì; bài viết này không làm thay việc đó.
Các dấu hiệu khác nên để ý: giấc ngủ, ăn uống thay đổi nhiều; khó tập trung tới mức sai sót liên tục ở chỗ làm; tách mình khỏi người thân; hoặc thấy hồi hộp, khó thở, đau ngực mỗi khi nghĩ tới một việc nào đó. Với các biểu hiện cơ thể, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất trước. Nếu muốn có người cùng xem lại những việc bạn đang né và vì sao, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Nếu tình trạng đứng yên đi kèm cảm giác tuyệt vọng, thấy mình vô dụng tới mức không muốn sống, hoặc có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc 5 phút có phải là một kiểu ép mình làm việc không?
Không. Điểm cốt lõi là được dừng sau năm phút mà không tự trách. Nó giúp bạn bước từ chỗ ngồi nghĩ sang chỗ làm thử, để có dữ kiện thật, chứ không bắt bạn phải xong việc.
Nếu sau năm phút vẫn thấy tệ thì sao?
Vẫn tính là một lần thử. Ghi lại việc đó khó ở chỗ nào, bạn đã làm được phần nào. Lần sau chọn phần nhỏ hơn nữa. Một lần thấy tệ không chứng minh rằng mình không làm được.
Có cần đặt hẹn giờ không?
Nên đặt. Hẹn giờ giúp lời hứa "chỉ năm phút" trở nên có thật, và bạn không phải liếc đồng hồ liên tục. Tiếng chuông cũng là lúc tự hỏi một câu đơn giản: làm tiếp hay dừng ở đây.
Năm phút có dùng được cho việc học hay việc công ty không?
Được, nhất là với bước mở đầu như mở tệp, đọc lại yêu cầu, viết dòng đầu tiên. Nhưng nếu áp lực ở chỗ làm hay ở trường kéo dài, nên xem lại khối lượng việc và nói chuyện với người phụ trách.
Làm thế nào để không biến năm phút thành hai tiếng rồi kiệt sức?
Khi chuông reo, hỏi mình còn sức không. Nếu muốn làm tiếp, đặt thêm một khoảng cụ thể, ví dụ hai mươi phút, rồi dừng thật. Đừng để cảm giác "đang trớn" kéo mình tới lúc cạn sức.
Dùng quy tắc này có giúp bớt suy nghĩ tiêu cực không?
Nó không xoá ý nghĩ. Nhưng mỗi lần làm được một việc đang né, bạn có thêm một bằng chứng phản lại những câu như "mình chẳng làm nổi gì". Theo thời gian, những câu ấy thường bớt chắc chắn hơn.