TieuCuc.comTiêu Cực
Hành động nhỏ và thói quen nâng đỡ tâm trạng

Mất động lực khi tâm trạng đi xuống: vì sao nên làm trước rồi hứng mới đến

Chờ có hứng mới làm thì hứng hiếm khi tới. Hiểu vòng nghĩ giữ chân mình, chọn một việc nhỏ làm trước và ghi lại tâm trạng sau đó để tự thấy khác biệt.

A young Vietnamese woman in profile tying her sneakers by an apartment door, a small potted plant beside her, soft early morning light, warm hopeful tones, medium shot

Khi tâm trạng đi xuống, đầu óc thường đưa ra một lời hứa nghe rất hợp lý: "Đợi mình thấy khá hơn rồi làm." Vấn đề là cảm giác khá hơn ấy hiếm khi tự đến khi mình nằm yên chờ nó. Với nhiều người, thứ tự thật sự diễn ra ngược lại: làm một việc nhỏ trước, rồi một chút hứng, một chút nhẹ nhõm mới theo sau. Hướng gỡ vì thế không phải là ép mình vui lên, mà là chọn một việc nhỏ đến mức khó từ chối, làm nó, và để ý xem tâm trạng có xê dịch chút nào không.

Mất động lực lúc buồn không có nghĩa là bạn lười hay yếu. Đó là một vòng lặp khá quen thuộc giữa ý nghĩ, cảm xúc và việc mình làm. Phần dưới đây giúp bạn nhìn ra vòng ấy, nhận diện những câu nói trong đầu đang giữ chân mình, và bắt đầu lại từ một bước rất nhỏ, kèm một bảng ghi chép để tự kiểm xem cách này có hợp với mình không.

Vòng "chờ có hứng" vận hành thế nào

Thử nhìn một buổi chiều rất bình thường. Bạn về nhà, thấy mệt, đầu bật lên ý nghĩ "giờ làm gì cũng chẳng ra sao". Ý nghĩ ấy kéo theo cảm giác nặng nề, và cảm giác nặng nề làm việc nằm xuống lướt điện thoại trở nên dễ nhất. Ba tiếng sau, việc định làm vẫn y nguyên, cơ thể không khoẻ hơn, còn trong đầu thêm một câu nữa: "thấy chưa, mình chẳng làm nổi việc gì".

Vòng này bám dai vì mỗi lần đi hết một vòng, ý nghĩ tiêu cực lại có thêm "bằng chứng". Mình không làm gì, nên ít có lúc thấy mình làm được; ít gặp ai, nên ít có lúc thấy dễ chịu; ít dễ chịu thì tâm trạng càng xuống, và càng xuống thì việc chờ có hứng càng kéo dài. Không ai chọn vòng này cả, nó tự hình thành khi mình nghe theo cảm giác mệt quá lâu.

Điểm đáng chú ý là chỗ gỡ dễ nhất thường không nằm ở cảm xúc, vì cảm xúc khó ra lệnh. Nó nằm ở việc làm. Bạn không cần tin rằng mình sẽ vui, chỉ cần làm một phần rất nhỏ của việc định làm, rồi quan sát. Ý tưởng "làm trước, cảm xúc theo sau" được mượn từ cách tiếp cận nhận thức – hành vi. Ở đây ta mượn ý tưởng đó ở mức tự chăm sóc hằng ngày, không phải một liệu trình nào cả.

Những câu nói trong đầu đang giữ chân bạn

Trước khi bắt đầu, hữu ích là gọi đúng tên những ý nghĩ hay chặn mình ở cửa. Chúng thường nghe như lời khuyên tỉnh táo, nhưng nếu hỏi lại một chút sẽ thấy chỗ chưa khớp. Bảng dưới không chấm điểm gì, chỉ để bạn đánh dấu câu nào quen với mình và chép câu hỏi lại vào điện thoại.

Ý nghĩ chặn việcNó bỏ sót điều gìCâu hỏi lạiCâu nói với chính mình
"Đợi khoẻ hơn rồi làm."Khoẻ hơn thường đến sau khi làm, không phải trướcLần gần nhất mình chờ khoẻ, nó có tự đến không?"Mình làm phần nhỏ nhất trước, khoẻ hay chưa tính sau."
"Làm cũng chẳng thay đổi được gì."Đoán trước kết quả khi chưa thửMình đã thử việc này lúc đang buồn chưa, hay chỉ đang đoán?"Mình chưa biết. Thử mười phút rồi mới biết."
"Việc nhỏ thế thì có nghĩa gì."Coi thường bước đầu tiênNếu bạn thân làm việc nhỏ này, mình có bảo nó vô nghĩa không?"Nhỏ nhưng là việc thật, hơn là không có gì."
"Lẽ ra mình phải làm được nhiều hơn."So với phiên bản lúc khoẻ của mìnhHôm nay sức mình đang ở đâu, và làm vừa sức thì sao?"Hôm nay làm một phần cũng là đủ cho hôm nay."

Đừng cố cãi lại cho thắng. Mục tiêu chỉ là thấy rằng ý nghĩ kia là một khả năng, không phải sự thật đã chắc chắn. Chừng ấy đã đủ để bạn đứng dậy làm thử.

Bắt đầu từ một việc nhỏ đến mức khó từ chối

Bài tập này mất khoảng mười lăm phút, làm được ngay chiều nay. Cần một tờ giấy hoặc mục ghi chú trong điện thoại.

  1. Chọn một việc đang bị bỏ dở. Không chọn việc lớn nhất, chọn việc làm bạn thấy nhẹ nhõm nếu xong: rửa chồng bát, gửi một tin nhắn, thay ga giường.
  2. Cắt nó nhỏ đến mức thấy hơi buồn cười. "Dọn phòng" thành "nhặt quần áo trên ghế bỏ vào giỏ". "Đi tập" thành "thay quần áo tập rồi ra sân năm phút".
  3. Ghi tâm trạng lúc này theo thang 0–10. Đây không phải điểm đánh giá bạn, chỉ là con số để tự so trước và sau, giống ghi nhiệt độ phòng.
  4. Làm phần nhỏ ấy, không hứa gì thêm. Xong rồi được phép dừng. Nếu muốn làm tiếp thì làm, nhưng không bắt buộc.
  5. Ghi lại tâm trạng sau đó và một dòng nhận xét. Ví dụ: "Trước 3, sau 4. Ngạc nhiên là không mệt như mình nghĩ."
  6. Lặp lại vào ngày mai với một việc khác. Sau một tuần, đọc lại các dòng nhận xét lúc đầu óc đang bình tĩnh.

Có ngày con số không đổi, thậm chí giảm. Điều đó không có nghĩa bài tập hỏng. Tâm trạng lên xuống vì nhiều lý do ngoài việc bạn vừa làm; thứ cần nhìn là xu hướng sau nhiều ngày, không phải một lần.

Một buổi tối đi trọn từ ý nghĩ đến việc làm

Hà, nhân viên văn phòng, ba tuần nay đi làm về là nằm luôn trên sofa. Tối thứ Tư, nhìn bồn rửa đầy bát và chiếc túi tập để từ tháng trước, chị thấy ngực nặng xuống.

  • Ý nghĩ bật lên: "Mình bê bối quá. Giờ có làm gì thì cũng muộn rồi, mai lại như cũ."
  • Nhận ra bẫy: chị để ý mình đang đoán trước tương lai ("mai lại như cũ") và gộp cả ba tuần thành một bản án ("bê bối").
  • Câu hỏi lại: "Việc nhỏ nhất mình làm được trong mười phút tới là gì? Lần trước làm lúc mệt, cảm giác sau đó thế nào?"
  • Cách nhìn cân bằng hơn: "Ba tuần nay mình mệt thật. Mệt không có nghĩa là bê bối. Rửa năm cái bát thì không giải quyết hết, nhưng bồn sẽ vơi đi."
  • Việc nhỏ: chị đặt hẹn giờ mười phút, rửa được hết bát rồi lau bếp. Tâm trạng ghi trước là 3, sau là 4. Túi tập vẫn nằm đó, chị ghi vào giấy "thứ Sáu: mang túi ra cửa".

Câu chuyện không kết bằng việc Hà hết buồn. Nó kết bằng một dòng ghi chép cho thấy chị làm được một việc trong lúc đang mệt, và đó là bằng chứng nhỏ để lần sau ý nghĩ "chẳng làm nổi gì" khó nói chắc như trước.

Những chỗ hay làm sai và vì sao

Đặt mục tiêu theo phiên bản lúc khoẻ nhất. Định "từ mai dậy sớm, tập thể dục, nấu ăn, đọc sách" khi đang kiệt sức là tự dựng sẵn một lần thất bại. Chọn một việc, cỡ nhỏ, làm trong vài ngày đã.

Đo kết quả bằng câu "đã vui chưa". Việc nhỏ hiếm khi làm tâm trạng nhảy vọt. Thước đo hợp lý hơn là "có nhẹ đi chút nào không", "có thấy mình làm được không". Nhích một bậc cũng đáng ghi.

Ép mình nghĩ tích cực trước khi làm. Tự nhủ "phải vui lên" thường làm mình thấy giả và mệt thêm. Bạn được phép làm trong lúc vẫn còn buồn. Không cần đợi cảm xúc khó chịu biến mất rồi mới bắt đầu.

Bỏ một ngày là coi như hỏng cả. Ý nghĩ "đã bỏ thì thôi" là kiểu nghĩ hoặc hết hoặc không. Hôm sau làm lại từ việc nhỏ nhất, không cần bù cho hôm qua.

Chọn toàn việc "nên làm". Nếu danh sách chỉ có việc nhà và việc công ty, bạn sẽ thấy mình như cái máy. Xen vào một việc chỉ để dễ chịu: pha một ấm trà ngon, nghe lại một bài hát cũ.

Cách biết việc làm trước đang có ích với bạn

Không có con số nào báo "đã ổn". Thay vào đó, sau hai ba tuần, đọc lại ghi chép và tự hỏi những câu dưới đây. Trả lời bằng "có", "không" hay "thỉnh thoảng" là đủ, không cần cộng lại.

  • Mình có đứng dậy làm việc nhỏ nhanh hơn trước một chút không, hay vẫn nằm cả tiếng mới nhúc nhích?
  • Trong ghi chép, có những ngày con số sau khi làm cao hơn trước khi làm không?
  • Ý nghĩ "làm cũng vô ích" còn nói chắc như trước, hay đôi khi mình đã nghĩ "thử xem sao"?
  • Có việc nào mình bắt đầu làm lại mà không cần ghi vào kế hoạch không?
  • Những ngày bỏ lỡ, mình có quay lại được vào hôm sau mà không tự trách quá lâu không?

Nếu phần lớn câu trả lời là "thỉnh thoảng", đó đã là dấu hiệu tốt: vòng lặp đang có những chỗ hở. Đừng vội tăng khối lượng việc. Giữ nhịp nhỏ thêm một thời gian, rồi mới thêm một việc thứ hai trong ngày. Còn nếu hầu hết là "không" sau nhiều tuần cố gắng đều đặn, điều đó không phải lỗi của bạn, mà là tín hiệu nên có thêm người hỗ trợ, như phần cuối bài nói rõ.

Lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình

Cách làm trước có hứng sau hợp với những giai đoạn tâm trạng đi xuống ở mức đời thường. Nó không thay được việc gặp người có chuyên môn. Bạn nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu tình trạng mất hứng thú, buồn bã kéo dài nhiều tuần liền; nếu việc ăn, ngủ đảo lộn rõ rệt; nếu bạn không còn đi làm, đi học hay lo được việc nhà như trước; hoặc nếu đã làm đều đặn các việc nhỏ hai ba tuần mà không thấy nhích lên chút nào. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được bạn đang trải qua điều gì, bài viết hay bảng ghi chép không làm được việc đó.

Nếu mệt mỏi đi kèm những biểu hiện trên cơ thể như tim đập nhanh, khó thở, đau kéo dài, sụt cân không rõ lý do, hãy đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất trước. Nếu muốn có người cùng nhìn lại những gì bạn đã ghi, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Và nếu có lúc ý nghĩ "làm gì cũng vô ích" chuyển thành cảm giác không muốn sống nữa, hoặc có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình lúc đó. Việc nhỏ có thể đợi, sự an toàn của bạn thì không.

Câu hỏi thường gặp

Mất động lực khi buồn có phải là lười không?

Thường là không. Lười là có sức nhưng không muốn bỏ công, còn mất động lực lúc tâm trạng xuống là khi mọi việc đều thấy nặng gấp mấy lần. Gọi nó là lười chỉ làm mình tự trách thêm và càng khó bắt đầu.

Làm trước có hứng sau có nghĩa là phải ép mình làm việc khó không?

Không. Ý tưởng là làm một việc nhỏ đến mức khó từ chối, rồi quan sát tâm trạng. Ép mình làm việc lớn lúc đang kiệt sức thường dẫn tới bỏ cuộc và thêm một lý do để tự trách.

Ghi tâm trạng theo thang 0 đến 10 có phải là chấm điểm bản thân không?

Không phải. Con số chỉ để bạn tự so trước và sau một việc nhỏ, giống ghi nhiệt độ. Nó không nói gì về giá trị của bạn và cũng không dùng để kết luận bạn đang ở mức nào.

Làm việc nhỏ mà tâm trạng không đổi thì sao?

Một lần không đổi là chuyện bình thường, vì tâm trạng chịu ảnh hưởng của nhiều thứ. Hãy nhìn xu hướng sau một hai tuần. Nếu làm đều mà vẫn không nhích lên, đó là lúc nên nói chuyện với chuyên gia.

Nên bắt đầu bằng việc có ích hay việc vui?

Nên có cả hai. Việc có ích cho cảm giác mình làm được, việc vui cho cảm giác dễ chịu. Ngày nào đó quá mệt thì chọn việc dễ hơn trong hai loại, miễn là làm được một việc thật.

Bao lâu thì thấy cách này có tác dụng?

Mỗi người một khác, và không có mốc thời gian chắc chắn nào. Dấu hiệu đang có ích là bạn bắt đầu dễ đứng dậy hơn, có thêm những dòng ghi "nhẹ hơn chút", và ý nghĩ "làm cũng vô ích" bớt chắc nịch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138