Overthinking, nói theo tiếng Việt là nghĩ quá nhiều, là lúc đầu óc cứ quay quanh một chuyện, lật đi lật lại, mà sau cả tiếng đồng hồ vẫn không ra được quyết định hay việc gì để làm. Cảm giác giống như đang làm việc rất chăm, nhưng thực ra chỉ chạy tại chỗ. Thứ để lại là mệt, bồn chồn và một danh sách "nhỡ đâu" dài thêm.
Tin vui là vòng nghĩ này có hình dạng khá rõ, nên có thể nhận ra và gỡ dần. Hướng gỡ không phải là cấm mình nghĩ, mà là kéo ý nghĩ ra giấy, tách phần nào còn làm được gì với phần nào chỉ đang lặp lại, rồi chọn một việc nhỏ để đôi tay có chỗ đặt. Dưới đây là cách làm từng bước, kèm một danh sách tự quan sát không chấm điểm và một ví dụ đi trọn từ đầu đến cuối.
Overthinking nói bằng lời thường
Ai cũng nghĩ về chuyện của mình, và nghĩ kỹ thường là điều tốt. Overthinking khác ở chỗ ý nghĩ không còn dẫn tới đâu. Nó có ba nét hay gặp. Thứ nhất, lặp: cùng một câu hỏi quay lại nhiều lần trong ngày, mỗi lần chỉ đổi vài chữ. Thứ hai, phình: từ một chuyện nhỏ, ý nghĩ lan sang năm chuyện khác, chuyện sau nặng hơn chuyện trước. Thứ ba, không chốt: nghĩ xong không có quyết định, không có việc làm tiếp, chỉ có thêm câu hỏi.
Một cách nhận ra nhanh là hỏi: "Mười phút vừa rồi, mình có biết thêm điều gì mới không?" Nếu câu trả lời là không, rất có thể bạn đang ở trong vòng lặp chứ không phải đang suy tính. Điều này không nói gì về việc bạn yếu hay kém. Nhiều người chu đáo, có trách nhiệm, quen lo trước cho người khác lại là những người dễ rơi vào vòng này nhất, vì họ đã quen dùng cái đầu để giải quyết mọi thứ, kể cả những thứ cái đầu không giải quyết được bằng cách nghĩ thêm.
Hai dạng hay gặp: nhai lại chuyện đã qua và cân mãi chuyện sắp tới
Nhai lại chuyện đã qua. Đó là lúc bạn tua lại một câu mình đã nói, một việc mình đã làm, rồi chấm lại nó hết lần này đến lần khác: "Sao lúc đó mình lại nói vậy", "Giá mà mình làm khác". Chuyện đã xảy ra nên không sửa được bằng cách nghĩ thêm, nhưng đầu cứ cố, như thể nghĩ đủ lâu thì sẽ tìm ra lối thoát.
Cân mãi chuyện sắp tới. Đây là dạng "nếu… thì sao": nếu chọn sai, nếu người ta không đồng ý, nếu tiền không đủ. Mỗi câu trả lời lại đẻ thêm một câu hỏi mới. Dạng này hay đi kèm cảm giác phải tính hết mọi khả năng thì mới được phép làm.
Hai dạng hay nối vào nhau. Nhai lại lỗi cũ làm mình sợ lặp lại, thế là bắt đầu cân mãi chuyện sắp tới. Biết mình đang ở dạng nào giúp chọn đúng cách gỡ: chuyện đã qua cần một câu khép lại và một bài học ngắn; chuyện sắp tới cần một bước tiếp theo cụ thể hoặc một hạn giờ để quyết.
Câu hỏi để biết mình đang ở dạng nào. Hỏi: "Điều mình đang nghĩ đã xảy ra hay chưa xảy ra?" Viết câu trả lời ra mép giấy. Chỉ một chữ "đã" hay "chưa" thôi cũng đủ kéo bạn lùi lại một bước khỏi vòng nghĩ.
Vì sao nghĩ thêm không làm mình rõ hơn
Overthinking bám dai vì nó đội lốt một việc có ích. Trong đầu, nó nghe như "mình đang chuẩn bị", "mình đang rút kinh nghiệm", "mình phải hiểu cho ra". Bỏ nó xuống thì có cảm giác như đang bỏ mặc vấn đề. Thêm nữa, mỗi lần nghĩ, bạn thấy nhẹ đi một chút vì có cảm giác đang kiểm soát được, và chính cái nhẹ thoáng qua đó khiến lần sau đầu lại tìm về đúng con đường ấy.
Vấn đề là cái đầu khi đang lo không phải lúc làm việc tốt nhất. Lúc lo, sự chú ý thu hẹp lại, chỉ thấy những gì có thể hỏng. Những thông tin trung tính hay dễ chịu bị lướt qua. Vì vậy càng nghĩ, bức tranh càng nghiêng về phía xấu, chứ không phải càng rõ. Đó là lý do một chuyện lúc mười giờ tối trông như thảm hoạ, sáng hôm sau đọc lại thấy chỉ là một việc cần sắp xếp.
Hiểu điều này giúp bạn bớt tin vào cảm giác "mình phải nghĩ tiếp". Câu nói với chính mình có thể là: "Mình đang nghĩ rất nhiều, nhưng nghĩ nhiều không có nghĩa là đang nghĩ ra. Mình sẽ ghi lại, rồi chọn lúc khác để nhìn nó khi đầu đã dịu."
Tự quan sát trong tuần: mình có hay mắc vòng nghĩ không
Danh sách này không có điểm, không có mức nặng nhẹ. Nó chỉ giúp bạn thấy vòng nghĩ của mình hay xuất hiện ở đâu, lúc nào. Mỗi tối đánh dấu có, không hoặc thỉnh thoảng, và ghi một chữ vào cột cuối. Dòng đầu là ví dụ đã điền sẵn.
| Điều mình để ý trong tuần | Có / không / thỉnh thoảng | Ghi chú của bạn |
|---|---|---|
| Ví dụ: Nằm xuống là nhớ lại một câu đã nói trong ngày | Thỉnh thoảng | Ba tối, đều là chuyện ở chỗ làm, hay từ mười giờ đêm |
| Một câu hỏi quay lại nhiều lần mà không có gì mới | ||
| Hỏi ý kiến nhiều người về cùng một chuyện mà vẫn chưa yên | ||
| Đang làm việc khác mà đầu vẫn chạy về chuyện đó | ||
| Nghĩ xong thấy mệt hơn chứ không nhẹ hơn | ||
| Hoãn một việc vì "để nghĩ thêm" dù đã nghĩ khá lâu |
Đọc lại sau bảy ngày, đừng đếm xem bao nhiêu chữ "có". Hãy tìm điểm chung: giờ nào, chủ đề gì, sau việc gì. Biết vòng nghĩ hay đến lúc mười giờ tối sau khi lướt điện thoại thì bạn đã có chỗ đầu tiên để thay đổi.
Gỡ một vòng nghĩ trong mười phút
Khi nhận ra mình đang quay vòng, thử đi qua năm bước dưới đây với giấy bút. Viết tay thường chậm hơn nghĩ, và chính sự chậm đó giúp ý nghĩ thôi chạy vòng.
- Gọi tên: viết một dòng "Mình đang nghĩ đi nghĩ lại về…". Chỉ một câu, không giải thích.
- Đổ hết ra: trong ba phút, ghi mọi "nhỡ đâu" đang có trong đầu, mỗi cái một dòng, không sắp xếp, không cãi lại.
- Đánh dấu: cạnh mỗi dòng, ghi chữ L nếu có một việc cụ thể mình làm được, chữ C nếu chỉ có thể chờ hoặc không nằm trong tay mình.
- Chọn một việc: trong các dòng chữ L, chọn việc nhỏ nhất làm được trong hôm nay hoặc ngày mai, ghi rõ lúc nào làm.
- Khép lại: viết câu "Phần còn lại mình đã ghi ở đây, không cần giữ trong đầu nữa", gấp giấy, rồi đứng dậy làm một việc tay chân năm phút như rửa cốc, tưới cây.
Bạn không cần thấy hết lo sau mười phút. Dấu hiệu bài tập có ích là vòng nghĩ ngắt được một quãng, và khi nó quay lại, bạn biết tờ giấy đang giữ phần đó giúp mình.
Một ví dụ đi trọn từ một tin nhắn
Chị Hà, mẹ một bé lớp hai, nhận tin nhắn của cô giáo lúc chiều: "Hôm nay bé hơi trầm, chị để ý giúp cô nhé." Đây là cách vòng nghĩ chạy và cách chị gỡ nó.
- Ý nghĩ bật lên: "Chắc con bị bạn bắt nạt. Hay con có chuyện gì giấu mình. Mình làm mẹ mà không biết gì. Nhỡ cô nghĩ nhà mình có vấn đề."
- Nhận ra vòng: đến chín giờ tối, chị vẫn nghĩ về chuyện đó, đã tra mạng ba lần, mà không biết thêm điều gì mới. Bốn ý nghĩ đều là đoán.
- Câu hỏi lại: "Mình đang biết chắc điều gì? Cô nói bé hơi trầm, chỉ vậy thôi. Việc nào mình làm được ngay?"
- Cách nhìn cân bằng hơn: "Một ngày con trầm có thể vì mệt, vì buồn ngủ, vì một chuyện nhỏ với bạn. Mình chưa biết, và cách để biết là hỏi con, không phải đoán tiếp."
- Việc nhỏ làm tiếp: lúc tắm cho con, chị hỏi nhẹ "Hôm nay ở lớp có gì vui, có gì chán không?"; sáng mai nhắn cảm ơn cô và hẹn báo lại nếu thấy gì.
Chị Hà không cần biết hết mọi chuyện tối hôm đó. Chị chỉ cần đổi câu hỏi trong đầu từ "nhỡ đâu" sang "mình hỏi được gì". Nếu sau vài ngày con vẫn khác thường kéo dài, việc tiếp theo là trao đổi kỹ hơn với cô và người lớn trong nhà, chứ không phải nghĩ thêm một mình.
Những cách hay dùng mà lại làm vòng nghĩ dài thêm
Tự ra lệnh "đừng nghĩ nữa". Càng cấm, ý nghĩ càng hay quay lại kiểm tra xem mình còn nghĩ không. Thay vì cấm, hãy ghi nó xuống và hẹn giờ xem lại.
Tra mạng cho đến khi yên tâm. Mỗi trang đọc thêm thường mở ra một khả năng mới để lo. Đặt giới hạn trước: tra một lần, tối đa mười phút, ghi điều mình cần hỏi người hiểu chuyện.
Hỏi ý kiến hết người này đến người khác. Hỏi một hai người tin cậy là tốt. Hỏi đến người thứ năm cho cùng một chuyện thường là đang tìm cảm giác chắc chắn, mà cảm giác đó không ai cho được.
Ép mình nghĩ tích cực. Câu "chắc chắn không sao đâu" thường không thuyết phục được chính mình. Mục tiêu là một câu công bằng hơn, chẳng hạn "có thể có chuyện, có thể không, mình sẽ làm việc này để biết".
Ghi nhật ký thành bản cáo trạng. Viết ra để thấy rõ, không phải để kể tội mình. Nếu tờ giấy toàn câu "mình thật tệ", hãy dừng lại, quay về câu hỏi "việc nhỏ nào làm được".
Lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình
Những cách ở trên là kỹ năng tự chăm sóc ở mức nhẹ, mượn ý tưởng từ cách tiếp cận nhận thức – hành vi. Chúng không thay cho việc được một chuyên gia lắng nghe và đánh giá. Hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi vòng nghĩ kéo dài nhiều tuần mà không lơi; khi nó lấn vào giấc ngủ, bữa ăn, việc làm, việc học hay khiến bạn tránh gặp người khác; khi bạn đã đều đặn ghi chép và làm việc nhỏ mà vẫn không thấy đỡ.
Nếu nghĩ nhiều đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau ngực, chóng mặt hay mất ngủ kéo dài, hãy đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất trước. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được điều bạn đang trải qua là gì; một danh sách đọc trên mạng thì không làm được việc đó.
Khi đi, mang theo vài tờ ghi chép của mình. Những dòng "mình đang nghĩ đi nghĩ lại về…" là thông tin quý, giúp buổi trao đổi đi thẳng vào chuyện. Nếu muốn có người cùng nhìn lại cuốn ghi chép này, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Overthinking có phải là bệnh không?
Nghĩ quá nhiều là một thói quen của tâm trí mà rất nhiều người có, không tự nó là một chẩn đoán. Nếu nó kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hay các mối quan hệ, hãy gặp chuyên gia để được đánh giá đúng.
Làm sao biết mình đang suy tính kỹ hay đang nghĩ quá nhiều?
Hỏi xem sau mười phút mình có thêm thông tin mới, một quyết định hay một việc để làm không. Nếu chỉ có thêm câu hỏi và mệt hơn, nhiều khả năng bạn đang ở trong vòng lặp chứ không phải đang suy tính.
Viết ra giấy có làm mình nghĩ nhiều hơn không?
Có thể, nếu viết thành một bản kể tội dài không có điểm dừng. Viết theo khung ngắn, gồm gọi tên, đổ hết ra, đánh dấu việc làm được và chọn một việc, thường giúp ý nghĩ chậm lại thay vì phình to.
Có nên tâm sự với bạn bè mỗi khi nghĩ quá nhiều không?
Nói với một người tin cậy giúp mình nhẹ hơn và thấy góc khác. Chỉ cần để ý nếu bạn kể lại cùng một chuyện cho nhiều người mà vẫn chưa yên, đó có thể là lúc nên tự ghi lại và chọn một việc làm thay vì hỏi thêm.
Bao lâu thì thấy bớt nghĩ quá nhiều?
Không có mốc chung cho tất cả mọi người. Nhiều người thấy vòng nghĩ ngắt được sớm hơn sau vài tuần ghi chép đều. Nếu tập đều mà không đỡ, hoặc thấy nặng hơn, đó là dấu hiệu nên tìm người có chuyên môn cùng xem.
Đang nghĩ quá nhiều mà không có giấy bút thì làm gì?
Bạn có thể gọi tên trong đầu "mình đang nghĩ đi nghĩ lại về chuyện này", rồi chọn một việc tay chân ngắn như đi lấy nước, dọn bàn. Khi có giấy, ghi lại vài dòng để đầu không phải giữ nó.