TieuCuc.comTiêu Cực
Nghĩ quá nhiều và nghĩ quẩn ban đêm

Hay suy nghĩ nhiều phải làm sao: phân biệt nghĩ cho ra việc với nghĩ quẩn tại chỗ

Không phải nghĩ nhiều nào cũng hỏng. Bảng so nghĩ cho ra việc với nghĩ quẩn, bốn câu hỏi kiểm tra sau năm phút và cách biến vòng nghĩ thành một bước tiếp theo.

A Vietnamese male university student sits on a campus bench under leafy trees, looking at a notebook with blank pages on his knees, seen from behind, afternoon sunlight

Hay suy nghĩ nhiều thì việc đầu tiên không phải là cố nghĩ ít đi, mà là nhận ra mình đang nghĩ kiểu nào. Có kiểu nghĩ dẫn tới một việc để làm, và có kiểu nghĩ chỉ quay tròn quanh nỗi lo. Hai kiểu này trông giống nhau từ bên trong, vì đều là ngồi đó với một vấn đề trong đầu, nhưng một kiểu giúp bạn đi tiếp, kiểu kia thì giữ bạn đứng yên.

Khi phân biệt được, bạn có thể giữ phần nghĩ có ích và cắt bớt phần nghĩ quẩn. Bài này có một bảng so hai kiểu, bốn câu hỏi để tự kiểm sau năm phút, một ví dụ đi trọn và cách xử lý những chuyện chưa giải quyết được ngay.

Nghĩ nhiều không phải lúc nào cũng là vấn đề

Người hay suy nghĩ nhiều thường được nhận xét là chín chắn, chu đáo, nhìn xa. Những phẩm chất đó có thật. Lên kế hoạch cho một chuyến đi, tính trước chi tiêu tháng tới, nghĩ xem nên nói gì với một người đang giận mình, đều là những lúc nghĩ kỹ giúp ích. Vì vậy câu hỏi "làm sao để bớt suy nghĩ" dễ đi lạc, vì nó ngầm coi mọi suy nghĩ là thứ cần bỏ.

Câu hỏi hữu ích hơn là: "Lúc này, việc nghĩ đang đưa mình tới đâu?" Nghĩ cho ra việc thì có hướng, có điểm dừng và để lại một bước làm tiếp. Nghĩ quẩn thì đi vòng tròn, càng đi càng nặng, và thường bắt đầu bằng "tại sao" hoặc "nhỡ đâu" không có câu trả lời. Một người có thể có cả hai kiểu trong cùng một buổi tối, chỉ cách nhau vài phút. Vì thế không cần dán nhãn mình là "người hay nghĩ quẩn". Chỉ cần học cách nhận ra khi nào mình vừa chuyển từ kiểu này sang kiểu kia.

Bảng so: nghĩ cho ra việc và nghĩ quẩn

Đặt bảng này ở chỗ dễ thấy trong vài tuần đầu. Khi thấy mình đang nghĩ lâu về một chuyện, dò từng dòng để biết mình đang ở cột nào.

Dấu hiệuNghĩ cho ra việcNghĩ quẩn tại chỗ
Câu hỏi trong đầu"Mình làm gì tiếp được?""Tại sao lại thế?", "Nhỡ đâu…?"
Hướng điHẹp dần lại thành vài lựa chọnLan rộng ra thêm chuyện mới
Cảm giác sau một lúcMệt nhưng rõ hơnMệt và rối hơn
Thông tinCó thêm điều mới để cân nhắcLặp lại điều đã biết
Kết thúcCó một bước tiếp theo, dù nhỏKhông có điểm dừng, phải bị cắt ngang
Ví dụ: lo tiền phòng tháng sau"Mình cần thêm bao nhiêu, xin thêm ca được không?""Sao lúc nào mình cũng thiếu tiền, rồi sẽ ra sao"

Dòng cuối là ví dụ điền sẵn: cùng một chuyện, cùng một người, chỉ khác câu hỏi. Đó là điểm gỡ quan trọng nhất. Nhiều khi bạn không cần đổi chuyện mình nghĩ, chỉ cần đổi câu hỏi mình đặt cho nó.

Bốn câu hỏi kiểm tra sau năm phút

Mình vừa biết thêm điều gì? Nếu không có gì mới, đầu đang tua lại chứ không phải đang xử lý. Ghi điều mình đã biết ra giấy để khỏi phải nhắc lại trong đầu.

Có phần nào trong chuyện này mình làm được trong hôm nay hoặc ngày mai không? Nếu có, viết nó thành một việc có động từ và thời điểm, chẳng hạn "tối mai nhắn hỏi chị chủ nhà về hạn tăng giá". Nếu không có, chuyện này cần cách xử lý khác, không phải nghĩ thêm.

Mình đang hỏi "tại sao" hay "làm gì"? Câu "tại sao chuyện này lại xảy ra với mình" hiếm khi có câu trả lời làm mình nhẹ hơn. Thử đổi thành "giờ mình làm gì với nó" và để ý cảm giác khác đi thế nào.

Nếu bạn thân mình gặp đúng chuyện này, mình sẽ khuyên gì? Câu hỏi này giúp bạn bước ra khỏi chỗ đứng quá gần. Nhiều người thấy lời khuyên dành cho bạn thân thường gọn, tử tế và thực tế hơn hẳn những gì mình tự nói với mình.

Một lưu ý nhỏ. Năm phút là mốc gợi ý, không phải luật. Ý chính là đặt một chỗ dừng để tự hỏi, thay vì để vòng nghĩ chạy đến khi kiệt sức mới thôi.

Đi trọn một tình huống: tin báo tăng tiền phòng

Minh, sinh viên năm hai, nhận tin chủ nhà báo từ tháng sau tiền phòng tăng thêm một khoản. Buổi tối hôm đó trôi đi như sau.

  • Ý nghĩ bật lên: "Lại phải chuyển nhà. Không tìm được chỗ nào rẻ. Đi làm thêm nhiều thì học sa sút. Năm nay coi như hỏng."
  • Nhận ra kiểu nghĩ: sau nửa tiếng, Minh để ý mình đang hỏi "rồi sẽ ra sao" chứ chưa hỏi "cần bao nhiêu". Bốn ý nghĩ nối nhau thành một chuỗi càng lúc càng xa.
  • Câu hỏi lại: "Mình biết chắc gì? Tiền tăng một khoản cụ thể, từ tháng sau. Mình còn ba tuần. Có ba lựa chọn: ở lại và bù tiền, tìm người ở ghép, hoặc tìm chỗ khác."
  • Cách nhìn cân bằng hơn: "Đây là một chuyện khó chịu và tốn công, nhưng nó có lối ra. Một tháng tiền phòng không quyết định cả năm học."
  • Việc nhỏ làm tiếp: tối nay nhắn hai người bạn hỏi có ai cần ở ghép; cuối tuần đi xem một chỗ; chủ nhật ngồi tính lại chi tiêu.

Minh vẫn thấy lo, và đó là điều bình thường. Khác biệt là nỗi lo giờ đi kèm ba việc có ngày giờ, chứ không còn là một khối mù mịt trong đầu lúc nửa đêm.

Biến vòng nghĩ quẩn thành một bước tiếp theo

Khi nhận ra mình đang ở cột nghĩ quẩn, đi qua bốn bước sau, mỗi bước chỉ vài phút. Bước nào khó quá thì làm phiên bản nhỏ hơn.

  1. Viết vấn đề thành một câu ngắn, không có chữ "luôn", "không bao giờ", "hỏng hết". Ví dụ: "Tiền phòng tăng từ tháng sau" thay vì "Mình lúc nào cũng khổ vì tiền".
  2. Liệt kê ba đến năm lựa chọn, kể cả những lựa chọn chưa hay. Mục đích là thấy mình có lối đi, chưa cần lối đi hoàn hảo.
  3. Với mỗi lựa chọn, ghi một việc nhỏ nhất để tìm hiểu thêm: một cuộc gọi, một tin nhắn, một con số cần tra.
  4. Chọn một việc, ghi thời điểm làm, rồi rời bàn. Phần còn lại nằm trên giấy, khi nào làm xong việc đầu thì quay lại.

Nếu ở bước hai bạn không nghĩ ra lựa chọn nào, đó là thông tin quan trọng: có thể chuyện này không nằm trong tay bạn lúc này, hoặc bạn cần người khác cùng nghĩ. Cả hai trường hợp đều không giải quyết được bằng cách nghĩ một mình thêm vài giờ.

Khi chuyện chưa giải quyết được ngay

Có những chuyện không có bước tiếp theo nào trong hôm nay: chờ kết quả khám, chờ phản hồi một hồ sơ, chờ người thân đi xa về. Với những chuyện này, nghĩ cho ra việc nghĩa là chấp nhận rằng việc duy nhất làm được là chờ, và chăm cho mình trong lúc chờ. Đây là chỗ nhiều người mắc kẹt, vì đầu không quen để một vấn đề còn mở.

Một cách đỡ là ghi rõ ra giấy: "Chuyện này mình đang chờ. Ngày… mình sẽ biết thêm. Trước ngày đó, nghĩ thêm không đổi được kết quả." Rồi chọn một khung giờ trong ngày, chẳng hạn mười lăm phút sau bữa tối, để cho phép mình nghĩ về nó. Ngoài khung đó, khi ý nghĩ tìm về, bạn nhắc nhẹ "chưa đến giờ", rồi quay về việc đang làm.

Không cần làm điều này hoàn hảo. Ý nghĩ sẽ quay lại nhiều lần, nhất là mấy ngày đầu. Mỗi lần nhận ra và đưa sự chú ý về được một chút đã là một lần tập.

Mấy chỗ hay vấp khi mới tập

Biến bảng so thành một lời phán xét. Có người dò bảng, thấy mình ở cột nghĩ quẩn, rồi tự trách "lại thế nữa rồi". Bảng chỉ để định vị, giống như xem mình đang đứng ở đâu trên đường. Câu nói với chính mình có thể là: "À, mình vừa trượt sang cột bên phải. Không sao, mình quay lại câu hỏi làm gì được."

Tìm lựa chọn hoàn hảo ngay từ bước đầu. Nếu chỉ chịu viết ra lựa chọn nào chắc chắn đúng, danh sách sẽ trống và bạn lại quay về nghĩ. Hãy cho phép mình viết cả lựa chọn chưa hay, vì nhìn thấy chúng trên giấy giúp bạn so sánh dễ hơn nhiều so với giữ trong đầu.

Làm bài tập lúc đầu óc đang rối nhất. Lúc vừa nhận tin xấu, cảm xúc dâng cao, đầu khó nghĩ mạch lạc. Khi đó chỉ cần ghi một dòng "mình đang rối vì…" rồi làm một việc tay chân, chừng nửa tiếng sau mới ngồi xuống với bảng so. Đợi dịu bớt một chút không phải là trốn tránh, mà là chọn lúc cái đầu làm việc được.

Dấu hiệu bạn đang tập đúng. Không phải là hết nghĩ nhiều, mà là thời gian từ lúc bắt đầu quay vòng đến lúc nhận ra ngắn dần lại: trước kia mất cả buổi tối, giờ chừng nửa tiếng, rồi mười phút.

Dấu hiệu nên có người có chuyên môn cùng xem

Hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý khi việc nghĩ nhiều đã kéo dài vài tuần mà không lơi, khi bạn thấy khó tập trung học hay làm đến mức kết quả sụt rõ, khi ăn ngủ thay đổi, hoặc khi bạn bắt đầu né gặp bạn bè vì đầu lúc nào cũng nặng. Nếu bạn đã đều đặn dùng bảng so và bốn câu hỏi ở trên trong một thời gian mà vẫn không thấy khác đi, đó cũng là lý do chính đáng để tìm người cùng nhìn.

Nếu suy nghĩ nhiều đi kèm hồi hộp, tim đập nhanh, khó thở hay đau đầu kéo dài, hãy đi khám để bác sĩ loại trừ nguyên nhân thể chất. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được điều bạn đang trải qua; bài viết này không làm thay việc đó. Đi gặp người có chuyên môn không có nghĩa là bạn yếu đuối hay thất bại trong việc tự giúp mình. Nó giống như nhờ một người đứng ngoài nhìn lại tấm bản đồ mà bạn đã tự vẽ khá lâu.

Câu hỏi thường gặp

Suy nghĩ nhiều có phải vì mình quá nhạy cảm không?

Nhạy cảm giúp bạn để ý nhiều điều người khác bỏ qua, nên có thể khiến đầu có nhiều thứ để nghĩ hơn. Nhưng nghĩ quẩn là một thói quen có thể tập thay đổi, không phải một tính cách cố định không làm gì được.

Nghĩ kỹ trước khi làm có sai không?

Không sai. Nghĩ kỹ là có ích khi nó dẫn tới vài lựa chọn và một bước làm tiếp. Nó chỉ thành gánh nặng khi lặp lại cùng điều đã biết, lan sang chuyện mới và không có điểm dừng.

Có cách nào dừng suy nghĩ ngay lập tức không?

Hiếm ai dừng được suy nghĩ chỉ bằng ý chí. Thường dễ hơn là đổi câu hỏi từ "tại sao" sang "làm gì", ghi ra giấy, rồi chuyển sang một việc tay chân ngắn để sự chú ý có chỗ khác bám vào.

Nếu nghĩ mãi mà không ra lựa chọn nào thì sao?

Đó có thể là dấu hiệu chuyện này không nằm trong tay bạn lúc này, hoặc bạn cần thêm thông tin hay thêm người cùng nghĩ. Ghi rõ điều đang chờ và hẹn một khung giờ để xem lại thường đỡ hơn nghĩ tiếp một mình.

Ghi chép mỗi lần nghĩ nhiều có tốn thời gian quá không?

Phiên bản ngắn chỉ cần vài dòng: vấn đề trong một câu, vài lựa chọn, một việc nhỏ có thời điểm. Nhiều người thấy năm phút ghi chép tiết kiệm được cả tiếng nghĩ vòng vo.

Khi nào thì việc suy nghĩ nhiều cần gặp chuyên gia?

Khi nó kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ, học tập, công việc hay quan hệ, hoặc khi đã tự tập đều mà không đỡ. Nếu đi kèm triệu chứng cơ thể như tim đập nhanh, khó thở, nên đi khám trước để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138