TieuCuc.comTiêu Cực
Những kiểu bẫy suy nghĩ hay gặp

Một lần hỏng là nghĩ lúc nào cũng hỏng: bẫy vơ đũa cả nắm và chữ “luôn luôn”

Một lần thất hứa là "chẳng ai đáng tin", một bữa nấu hỏng là "mình chẳng làm gì nên hồn"? Cách nhận ra bẫy vơ đũa cả nắm và thu hẹp câu nói về đúng kích thước.

Vietnamese mother and her teenage son preparing vegetables together at a bright kitchen counter, both seen from the side, relaxed posture, warm afternoon sunlight through a window

Khi một sự việc xảy ra một lần mà trong đầu bật lên câu "lúc nào cũng thế", "chẳng bao giờ được", "ai cũng vậy", bạn đang gặp bẫy vơ đũa cả nắm, sách tâm lý phổ thông gọi là khái quát hoá. Một bữa nấu hỏng thành "mình chẳng làm gì nên hồn", một người bạn thất hứa thành "chẳng ai đáng tin", con quên mang vở một hôm thành "con lúc nào cũng đoảng". Cách gỡ là kéo câu nói về đúng kích thước: lần này là lần nào, đã có bao nhiêu lần ngược lại, và câu nào mô tả đúng hơn.

Bẫy này khiến một chuyện nhỏ kéo theo cả một chuỗi chuyện cũ, nên cảm xúc nặng hơn hẳn sự việc. Nó cũng làm người ta bỏ cuộc sớm, vì nếu "chẳng bao giờ được" thì thử lại làm gì. Phần dưới có cách nhận ra những chữ báo động, bài tập kiểm chữ "luôn luôn", bảng ví dụ điền sẵn, tình huống của một người mẹ và cách biết bài tập đang có ích.

Những chữ báo động và nơi chúng hay xuất hiện

Luôn luôn, lúc nào cũng. "Mình lúc nào cũng làm hỏng việc." Chỉ cần nhớ lại tuần qua là thấy hầu hết việc vẫn ổn, nhưng câu ấy không chừa chỗ cho chúng.

Không bao giờ, chẳng bao giờ. "Mình chẳng bao giờ được ai chọn." Câu này xoá sạch những lần đã được chọn, kể cả những lần nhỏ như được bạn rủ đi ăn.

Ai cũng, chẳng ai. "Chẳng ai quan tâm mình." Một người bạn quên sinh nhật bị nhân lên thành tất cả mọi người.

Mọi thứ, tất cả. "Mọi thứ đều đổ bể." Khi đang mệt, một việc trục trặc có thể nhuộm màu cả cuộc sống.

Ở chỗ làm và ở lớp. Nhân viên mới bị góp ý lần thứ hai trong tháng nghĩ "mình chẳng bao giờ làm đúng". Học sinh làm sai một bài toán hình nghĩ "mình chẳng bao giờ học được hình". Cả hai câu đều lấy một hai lần làm thành quy luật.

Dấu hiệu chung. Một chuyện vừa xảy ra kéo theo rất nhanh những ký ức cũ cùng loại, như thể đang xếp hồ sơ: "lần trước cũng thế, lần trước nữa cũng thế". Còn những lần ngược lại thì không được gọi về.

Vì sao một lần lại thành mãi mãi

Tâm trí thích tìm quy luật, vì quy luật giúp đoán trước và chuẩn bị. Thấy một chuyện xảy ra hai lần, nó vội kết luận "đây là quy luật" để đỡ phải xét từng lần. Với những việc như thời tiết hay đường kẹt xe, cách này tiết kiệm sức. Với chuyện về bản thân và người thân, nó dựng lên những quy luật không có thật.

Bẫy này còn được nuôi bởi trí nhớ theo tâm trạng: khi đang buồn, những ký ức buồn dễ được gọi lên hơn. Thế là mỗi lần có chuyện không vui, tâm trí tự động lục ra đúng những lần không vui trước đó, tạo cảm giác "lúc nào cũng thế". Còn những lần vui, những lần làm được, thì nằm yên ở một ngăn khác, không ai mở.

Câu tự hỏi giúp chen vào: "Nếu phải đếm thật, trong mười lần gần nhất, chuyện này xảy ra mấy lần?" Không cần con số chính xác, chỉ cần việc đếm buộc tâm trí phải nhìn cả những lần không xảy ra.

Còn một lý do nữa ít ai để ý: câu vơ đũa nghe gọn và mạnh, nên nó hay được dùng để xả bực. "Lúc nào cũng thế!" nói ra thì nhẹ được một chút. Nhưng nói nhiều lần, chính mình bắt đầu tin nó, và người nghe, nhất là con cái hay người bạn đời, cũng bắt đầu tin. Đó là lúc một câu nói lúc bực biến thành một cách nhìn cố định về nhau.

Kiểm chữ "luôn luôn": bài tập mười phút

Khi bắt gặp một câu vơ đũa làm mình nặng lòng, ngồi xuống với tờ giấy và làm lần lượt:

  1. Chép nguyên câu, gạch chân chữ báo động. "Mình chẳng bao giờ giữ được lời hứa với bản thân."
  2. Ghi cụ thể lần vừa rồi. Chuyện gì, khi nào, ở đâu. "Hứa tập thể dục sáng nay mà ngủ quên."
  3. Liệt kê những lần ngược lại mà bạn nhớ được. Ít nhất ba. "Giữ được thói quen đọc sách tối suốt hai tháng; đi làm đúng giờ cả năm; tuần trước tập được ba buổi."
  4. Liệt kê những lần giống lần này. Thành thật, không bớt. Có thể có hai ba lần.
  5. Viết lại câu cho đúng kích thước. Thay chữ báo động bằng chữ hẹp hơn: "lần này", "đôi khi", "với việc tập buổi sáng". "Mình hay bỏ tập buổi sáng khi ngủ muộn, còn những thói quen khác thì mình giữ được."
  6. Chọn một việc nhỏ từ câu mới. Câu hẹp thường chỉ ra luôn chỗ cần sửa: chuyển giờ tập sang chiều, hoặc đi ngủ sớm hơn nửa tiếng.

Câu viết lại không phải câu an ủi. Nó vẫn thừa nhận phần chưa tốt, nhưng đặt phần đó vào đúng hoàn cảnh của nó. Một câu hẹp và cụ thể thì sửa được; một câu rộng và tuyệt đối thì chỉ làm mình nản.

Ví dụ điền sẵn: câu vơ đũa và câu thu hẹp

Mỗi dòng là một câu vơ đũa hay gặp, kèm lần cụ thể và câu viết lại. Đọc dòng mẫu, rồi thêm câu của bạn ở dòng cuối.

Câu vơ đũaLần cụ thể vừa xảy raNhững lần ngược lạiCâu thu hẹp
"Chẳng ai đáng tin cả"Một người bạn hẹn trả tiền rồi lùi hai lầnĐồng nghiệp đỡ ca khi mình ốm; em gái luôn giữ lời hẹn"Người bạn này hay lùi hẹn chuyện tiền, mình sẽ không cho vay thêm"
"Mình chẳng bao giờ nói được trước đám đông"Run khi phát biểu ở buổi họp lớnNói tốt trong nhóm nhỏ; từng dẫn buổi sinh nhật công ty"Mình run khi đứng trước phòng đông, nhóm nhỏ thì ổn; lần tới tập trước hai lần"
(câu của bạn)

Để ý câu thu hẹp ở dòng đầu không phủ nhận chuyện người bạn lùi hẹn; nó chỉ không để chuyện đó lan ra thành "chẳng ai đáng tin". Thu hẹp giúp bảo vệ mình đúng chỗ mà không phải nghi ngờ tất cả mọi người.

Chị Hoa và câu "con lúc nào cũng thế"

Chị Hoa, mẹ hai con, tối thứ Ba nhận tin nhắn của cô giáo: con lớn học lớp tám quên mang vở bài tập. Chị bực ngay: "Con lúc nào cũng đoảng, chẳng bao giờ tự lo được việc gì. Lớn rồi mà vẫn thế." Chị định vào phòng nói đúng câu đó với con.

Chị dừng lại ở cửa phòng khi nghe chính mình nghĩ chữ "lúc nào cũng" và "chẳng bao giờ". Chị thử đếm: tháng này con quên vở mấy lần? Hai lần. Những ngày còn lại con tự soạn cặp. Con cũng tự dậy đúng giờ, tự đi xe buýt, tự nấu mì cho em khi chị về muộn. Câu "chẳng bao giờ tự lo được" hoá ra sai khá xa.

Câu chị viết lại trong đầu: "Con hay quên vở vào những tối học thêm về muộn." Câu này chỉ ra luôn việc cần làm. Chị vào phòng và nói: "Tháng này con quên vở hai lần, đều là tối thứ Hai học thêm. Mình thử soạn cặp ngay sau bữa tối thứ Hai nhé?" Con gật đầu, không cãi như mọi lần bị mắng "lúc nào cũng".

Chị vẫn hơi lo con chưa đủ cẩn thận, nỗi lo đó là bình thường của người mẹ. Nhưng chị nhận ra: câu vơ đũa nói với con có thể thành câu con tự nói về mình, giống một cái nhãn. Câu nói mẫu chị chọn dán trong đầu: "Nói về lần này, đừng nói về con người."

Dấu hiệu bài tập đang có ích

Sau vài tuần kiểm chữ "luôn luôn", tự quan sát những điều dưới đây. Không cộng điểm, chỉ ghi có, không hoặc thỉnh thoảng và vài chữ ghi chú của riêng bạn.

  • Mình nghe thấy chữ "luôn luôn", "chẳng bao giờ" trong đầu và tự bật cười hoặc tự sửa nhanh hơn.
  • Mình kể được những lần ngược lại mà không cần cố nhiều.
  • Khi có chuyện không vui, mình ít lục lại chuyện cũ cùng loại hơn.
  • Mình nói với người thân về "lần này" thay vì "lúc nào cũng".
  • Mình thử lại một việc từng nghĩ là "chẳng bao giờ làm được".

Những việc không cần làm: không cần chứng minh "lúc nào cũng tốt" để thay cho "lúc nào cũng tệ", vì đó cũng là vơ đũa theo chiều ngược lại. Không cần kiểm mọi câu nói hằng ngày; chỉ dùng khi câu vơ đũa làm mình nặng lòng hoặc sắp nói ra làm tổn thương người khác. Và đừng đọc lại những trang kiểm này khi đang rất mệt, lúc đó tâm trí dễ dùng chính các dòng "những lần giống lần này" để vơ thêm một lần nữa.

Lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình

Nên tìm gặp chuyên gia tâm lý khi cảm giác "mọi thứ đều hỏng", "chẳng bao giờ có gì tốt" kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, ăn uống kém, không tập trung làm việc hay học được, hoặc khiến bạn thu mình khỏi người thân. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được những cảm giác này đang ở mức nào và cần hỗ trợ gì; tự ghi chép là bước chuẩn bị tốt, không thay được việc đó.

Nếu cảm giác "chẳng bao giờ khá lên được" đi tới chỗ không còn thấy tương lai, thấy mọi thứ vô nghĩa, hãy tìm người giúp ngay. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.

Cha mẹ để ý thấy con dưới 16 tuổi hay nói những câu như "con chẳng bao giờ làm được gì", "chẳng ai thích con" kéo dài nhiều tuần, nên trò chuyện với giáo viên và tìm chuyên gia tư vấn cho con; cần hỗ trợ cho trẻ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu muốn có người cùng nhìn lại những trang kiểm chữ "luôn luôn" của mình, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Vơ đũa cả nắm khác rút kinh nghiệm thế nào?

Rút kinh nghiệm dựa trên những lần cụ thể và chỉ áp cho đúng loại tình huống đó, ví dụ người này hay lùi hẹn chuyện tiền. Vơ đũa cả nắm thì kéo một hai lần ra thành quy luật cho mọi người hay mọi lúc, kiểu chẳng ai đáng tin.

Vì sao lúc buồn mình hay nghĩ lúc nào cũng thế?

Khi tâm trạng đang xuống, những ký ức buồn dễ được gọi lên hơn, nên chuyện vừa xảy ra kéo theo cả loạt chuyện cũ cùng loại. Những lần vui không được nhớ tới lúc đó, nên cảm giác lúc nào cũng thế rất thuyết phục dù không đúng.

Có nên sửa người thân khi họ nói lúc nào cũng thế không?

Không cần sửa kiểu bắt bẻ. Có thể hỏi nhẹ: lần này là chuyện gì, gần đây có lần nào khác không. Câu hỏi giúp người kia tự nhìn lại hơn là bị bảo rằng họ nghĩ sai.

Nói lúc nào cũng thế với con có ảnh hưởng gì không?

Trẻ thường tin lời cha mẹ nói về mình, nên câu con lúc nào cũng đoảng có thể thành câu con tự nói với mình. Nói về lần cụ thể và việc cần làm giúp con biết sửa gì mà không thấy bị kết tội cả con người.

Nếu đếm lại mà đúng là lúc nào cũng thế thì sao?

Khi một chuyện xảy ra thật sự đều đặn, đó là thông tin quan trọng để tìm nguyên nhân và cách xử lý, có khi cần nhờ người có chuyên môn. Câu thu hẹp lúc đó vẫn hữu ích: nó chỉ rõ chuyện xảy ra trong hoàn cảnh nào để bắt đầu thay đổi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138