TieuCuc.comTiêu Cực
Những kiểu bẫy suy nghĩ hay gặp

Suy nghĩ trắng đen, không được hết là hỏng hết: gỡ bẫy "tất cả hoặc không có gì"

Một ngày ăn lỡ bữa là bỏ cả kế hoạch, một lời chê là thấy mình hỏng hết? Cách nhận ra lối nghĩ trắng đen và tập nhìn vùng xám ở giữa.

Vietnamese man in his thirties walking slowly along a riverside path at sunset, hands in pockets, seen from a distance in profile, warm golden light and soft green trees

Lối nghĩ trắng đen là khi mọi chuyện chỉ có hai ô: được hết hoặc hỏng hết, giỏi hoặc dốt, tốt hoặc tệ. Giữ nếp ăn uống điều độ ba ngày rồi lỡ một bữa liên hoan là "thôi, hỏng rồi, bỏ luôn"; bài thuyết trình có một chỗ vấp là "mình trình bày dở tệ". Đây là một bẫy suy nghĩ rất hay gặp, sách tâm lý phổ thông gọi là tư duy tất cả hoặc không có gì. Gỡ nó không phải bằng cách tự bảo mình "thật ra mình giỏi lắm", mà bằng cách tập nhìn thấy phần ở giữa hai ô: đã làm được bao nhiêu, còn thiếu chỗ nào, bước tiếp theo là gì.

Người hay nghĩ trắng đen thường là người nghiêm khắc và có trách nhiệm, nên lối nghĩ này đôi khi được xem như tiêu chuẩn cao. Cái giá của nó là mỗi lần chưa trọn vẹn đều thành một lần thất bại, và nhiều người bỏ giữa chừng những việc đang đi đúng hướng chỉ vì một ngày không hoàn hảo. Phần dưới có thước kẻ vùng xám, bảng câu nói mẫu và một tình huống đi trọn.

Hai ô và cái giá của nó

Khi đầu chỉ có hai ô, mọi kết quả phải rơi vào một trong hai. Mà rất ít việc trong đời trọn vẹn một trăm phần trăm, nên kết quả thường bị đẩy sang ô "hỏng". Một học sinh được tám điểm nghĩ "không được mười thì cũng như trượt". Một người mẹ quát con một lần sau cả tuần kiên nhẫn nghĩ "mình là người mẹ tồi". Một nhân viên được khen chín việc, bị góp ý một việc, về nhà chỉ nhớ "mình làm không ra gì".

Cái giá đầu tiên là cảm xúc: mỗi lần chưa đủ đều thấy như thất bại toàn phần, nên buồn và nản nhiều hơn mức sự việc đáng có. Cái giá thứ hai là hành động: lối nghĩ "đã hỏng thì bỏ luôn" làm người ta bỏ ngang kế hoạch đi bộ, kế hoạch tiết kiệm, việc học thêm, chỉ vì lỡ một hai ngày. Cái giá thứ ba ít ai để ý: nghĩ trắng đen về người khác ("anh ấy đã nói vậy thì là người xấu") làm quan hệ căng thẳng hơn cần thiết.

Dấu hiệu nhận ra trong đầu: các chữ luôn, không bao giờ, hoàn toàn, hỏng hết, chẳng ra gì, hoặc là… hoặc là; cảm giác "thôi, bỏ" ngay sau một sai sót nhỏ; và việc không kể được điều gì mình đã làm được trong một chuyện vừa xảy ra.

Một phép thử nhanh: thử kể lại chuyện vừa xảy ra cho một người không liên quan, chỉ bằng sự việc, không dùng tính từ. "Mình thuyết trình mười lăm phút, vấp ở trang trình chiếu thứ tư, trả lời được hai câu hỏi." Khi bỏ hết chữ "dở tệ", "thảm hại", sự việc thường nhỏ lại đúng bằng kích thước thật của nó.

Thước kẻ vùng xám: bài tập mười phút

Lấy một tờ giấy, kẻ một đường ngang dài. Đầu trái ghi "hỏng hoàn toàn", đầu phải ghi "hoàn hảo". Rồi làm lần lượt:

  1. Mô tả cụ thể đầu bên trái. "Hỏng hoàn toàn" trông như thế nào thật sự? Với bài thuyết trình: không đến, không nói được câu nào, làm hỏng cả buổi họp. Viết ra.
  2. Mô tả cụ thể đầu bên phải. "Hoàn hảo" là gì? Không vấp chữ nào, ai cũng hiểu, được khen hết. Thường đến đây đã thấy đầu bên phải gần như không ai đạt.
  3. Đặt sự việc vừa rồi lên thước. Không chấm điểm, chỉ đánh một dấu ở chỗ thấy hợp. Hầu hết mọi người đặt dấu ở đâu đó giữa, rất ít khi sát mép trái.
  4. Viết ba điều đã làm được và một điều còn thiếu. Ba điều làm được phải cụ thể ("nói đủ ba ý chính", "trả lời được câu hỏi của chị phòng bên"), không chung chung.
  5. Chọn một việc để nhích dấu sang phải một chút lần sau. Không phải "lần sau phải hoàn hảo", mà "lần sau tập trước phần mở đầu hai lần".

Thước kẻ này không để tô hồng sự việc. Nếu có chỗ làm chưa tốt, nó vẫn nằm đó, chỉ là nằm đúng kích thước của nó. Mục tiêu là công bằng với mình, không phải khen mình.

Có thể dùng thước kẻ cho cả cách nhìn người khác: đặt "người đồng nghiệp vừa nói câu khó nghe" lên thước, thay vì xếp thẳng vào ô "người xấu".

Câu nói hai ô và câu viết lại

Bảng dưới gồm những câu hay gặp và một cách viết lại. Câu viết lại không cần nghe hay, chỉ cần đúng hơn câu cũ. Đọc dòng mẫu rồi tự thêm câu của mình vào các dòng trống.

Tình huốngCâu hai ô trong đầuCâu hỏi gỡCâu viết lại
Lỡ một bữa liên hoan khi đang ăn uống điều độHỏng rồi, bỏ luôn cho xongMột bữa so với cả tuần chiếm bao nhiêu?Mình đã giữ được năm ngày, bữa tối mai quay lại nếp cũ
Điểm tám trong khi mong mườiKhông được mười thì cũng như trượtĐiểm tám nói gì về phần mình đã nắm được?Mình nắm phần lớn bài, sai hai câu về phần hình, tuần này ôn lại phần đó
Quát con sau một tuần kiên nhẫnMình là người mẹ tồiMột lần quát có xoá được cả tuần không?Mình mất bình tĩnh một lần, tối nay xin lỗi con và nói vì sao mẹ mệt
Bị góp ý một điểm trong buổi đánh giáMình làm không ra gìCó bao nhiêu điểm được ghi nhận?Chín việc ổn, một việc cần sửa, sửa việc đó trước thứ Sáu
(câu của bạn)

Để ý cột cuối luôn kết thúc bằng một việc cụ thể. Câu viết lại không có việc đi kèm thường trôi đi rất nhanh, còn câu có việc thì kéo bạn ra khỏi vòng nghĩ.

Minh và kế hoạch học tiếng Anh bị hụt ba tối

Minh, sinh viên năm hai, đặt kế hoạch mỗi tối học tiếng Anh một tiếng. Tuần đầu đều đặn, tuần thứ hai bận làm thêm nên bỏ ba tối. Tối thứ Năm, Minh nghĩ: "Mình chẳng bao giờ giữ được kế hoạch nào. Thôi bỏ, học kiểu này cũng vô ích."

Minh để ý thấy chữ "chẳng bao giờ" và "vô ích", nên dừng lại hỏi: tuần thứ hai mình học được mấy tối? Bốn tối. Tức là hơn một nửa. Tuần đầu bảy tối. Tổng hai tuần là mười một tối trên mười bốn. Đặt lên thước kẻ, Minh đánh dấu ở khoảng hai phần ba về phía phải, không phải mép trái như cảm giác lúc nãy.

Câu viết lại của Minh: "Mình học được mười một tối, ba tối hụt là vì có ca làm thêm. Kế hoạch một tiếng mỗi tối không hợp với những ngày đi làm." Việc nhỏ làm tiếp: đổi kế hoạch thành một tiếng vào ngày không đi làm và mười lăm phút vào ngày có ca. Minh không thấy vui hẳn, vẫn hơi tiếc mấy tối bỏ dở, nhưng không bỏ ngang nữa.

Điều đáng học từ chuyện của Minh: lối nghĩ trắng đen không chỉ làm buồn mà còn làm hỏng kế hoạch thật. Khi đổi sang vùng xám, người ta thường không bỏ cuộc mà điều chỉnh. Câu tự nói với mình có thể là: "Chưa trọn vẹn không có nghĩa là bằng không."

Hiểu lầm hay gặp khi tập bỏ lối nghĩ trắng đen

"Bỏ trắng đen là hạ tiêu chuẩn." Không phải. Vẫn đặt mục tiêu cao được, chỉ là đánh giá kết quả theo đúng mức của nó. Người nhìn được vùng xám thường sửa lỗi nhanh hơn, vì họ thấy rõ lỗi nằm ở đâu thay vì chỉ thấy "hỏng hết".

"Vùng xám nghĩa là việc gì cũng được." Có những chuyện thật sự rõ ràng, ví dụ chuyện an toàn hay chuyện đúng sai về đạo đức. Thước kẻ dùng cho cách mình đánh giá kết quả và con người, không phải để biện hộ cho mọi việc.

"Phải tự khen mình mới là nhìn cân bằng." Nhìn cân bằng là kể đủ cả phần được lẫn phần thiếu. Nếu ép mình khen thì tâm trí sẽ phản bác ngay. Chỉ cần kể đúng sự việc là đủ.

"Đang buồn thì cứ đặt dấu ở mép trái cũng được." Lúc cảm xúc đang xuống, thước kẻ thường bị kéo lệch về phía "hỏng". Nếu thấy vậy, để tờ giấy qua một đêm rồi đặt dấu lại, hoặc hỏi: một người bạn công bằng sẽ đặt dấu ở đâu? Khoảng cách giữa hai dấu cho thấy cảm xúc đang tô màu cách nhìn đến mức nào.

"Làm thước kẻ một lần là hết." Lối nghĩ đã quen nhiều năm thì cần lặp lại nhiều lần. Nhiều người thấy sau vài tuần, chữ "luôn luôn" và "không bao giờ" trong đầu xuất hiện thưa hơn và được nhận ra nhanh hơn. Đó là dấu hiệu bài tập đang có ích.

Lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình

Tự tập nhìn vùng xám phù hợp với những lần chán nản ở mức đời thường. Nên tìm gặp chuyên gia tâm lý khi cảm giác "mình hỏng hết, chẳng ra gì" kéo dài nhiều tuần, khi bạn bắt đầu bỏ dở hàng loạt việc, không còn muốn học hay làm, ăn ngủ đảo lộn, hoặc thu mình khỏi gia đình và bạn bè. Những dấu hiệu đó cần được một người có chuyên môn đánh giá, không nên tự gán tên hay tự kết luận.

Nếu lối nghĩ trắng đen đi tới chỗ "mình là đồ bỏ đi", "sống cũng chẳng để làm gì", hãy coi đó là tín hiệu cần người giúp ngay. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.

Ngoài ra, nếu bạn đã làm thước kẻ và bảng viết lại đều đặn vài tuần mà cảm xúc không dịu chút nào, đó cũng là lý do chính đáng để gặp chuyên gia. Mang theo những tờ giấy đã viết, chúng giúp buổi trò chuyện đi vào việc nhanh hơn. Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là bạn thất bại trong việc tự giúp mình; nó chỉ là bước tiếp theo trên chính cái thước kẻ đó.

Câu hỏi thường gặp

Suy nghĩ trắng đen có phải do tính cách cầu toàn không?

Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không giống nhau. Nghĩ trắng đen là cách đánh giá kết quả chỉ theo hai ô, có thể gặp ở cả người không cầu toàn. Bài này chỉ bàn về lối nghĩ, còn tính cầu toàn là một chủ đề riêng.

Làm sao nhận ra mình đang nghĩ trắng đen?

Để ý các chữ luôn luôn, không bao giờ, hoàn toàn, hỏng hết trong đầu, và cảm giác muốn bỏ ngay sau một sai sót nhỏ. Nếu bạn không kể được điều gì mình đã làm được trong chuyện vừa xảy ra, nhiều khả năng bẫy này đang chạy.

Nghĩ trắng đen về người khác có sao không?

Có ảnh hưởng tới quan hệ. Xếp một người vào ô xấu chỉ vì một câu nói làm mình khó nhìn thấy phần còn lại của họ, và dễ giận lâu hơn mức cần thiết. Thước kẻ vùng xám dùng được cho cả cách nhìn người khác.

Nếu sự việc thật sự là thất bại thì sao?

Có những lần kết quả thật sự không như mong muốn. Nhìn cân bằng không phủ nhận điều đó, mà mô tả nó đúng kích thước: thất bại ở việc nào, vì sao, lần sau làm khác gì. Thất bại một việc không biến cả con người mình thành thất bại.

Có nên dạy con tránh lối nghĩ trắng đen không?

Cha mẹ có thể làm mẫu bằng cách nói về kết quả của chính mình theo kiểu vùng xám, ví dụ "mẹ làm được phần này, phần kia mai sửa". Không nên chấm điểm hay so con với bạn khi trò chuyện; mục tiêu là giúp con kể được phần đã làm được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138