TieuCuc.comTiêu Cực
Những kiểu bẫy suy nghĩ hay gặp

Hay nghĩ chuyện nhỏ thành thảm hoạ: nhận ra bẫy thảm hoạ hoá và lần ngược từng bậc

Một tin nhắn ngắn của sếp mà đầu đã nghĩ tới chuyện mất việc? Cách nhận ra bẫy thảm hoạ hoá, lần ngược chuỗi ý nghĩ và chọn một việc nhỏ làm ngay.

Young Vietnamese woman in a light cardigan sitting on a sofa in a bright living room, blank phone face down on the cushion, seen from behind, soft morning light

Sếp nhắn "lát lên phòng gặp anh chút", và chỉ trong vài giây đầu bạn đã đi hết một con đường: mình làm sai gì rồi, sắp bị kỷ luật, mất việc, không trả nổi tiền nhà. Lối nghĩ nhảy thẳng tới kết cục xấu nhất như vậy có tên trong sách tâm lý phổ thông là thảm hoạ hoá. Nó không chứng tỏ bạn yếu đuối hay bi quan bẩm sinh; đó là một thói quen của tâm trí, và cách gỡ là nhận ra lúc nó bật lên, lần ngược từng mắt xích trong chuỗi, rồi làm một việc nhỏ thay vì đứng giữa chuỗi đó mà sợ.

Nỗi sợ trong lúc ấy là thật, không cần gạt đi. Thứ cần xem lại là con đường từ một chuyện có thật (một tin nhắn) tới một kết cục tưởng tượng (mất nhà). Dưới đây là cách nhận ra bẫy này trong những ngày bình thường, vì sao nó bám dai, một bậc thang câu hỏi để kéo ý nghĩ về mức thực tế, mẫu ghi điền sẵn, những cách gỡ hay làm sai và lúc nào thì không nên tự xoay xở một mình.

Thảm hoạ hoá trông như thế nào trong một ngày bình thường

Ở nhà. Con đi học về muộn mười lăm phút, gọi không bắt máy, và trong đầu đã hiện lên cảnh tai nạn, cảnh bệnh viện. Thực tế thường gặp hơn là điện thoại hết pin hoặc con ghé nhà bạn, nhưng tâm trí bỏ qua những khả năng nhàm chán đó để dừng ở cảnh đáng sợ nhất.

Ở chỗ làm. Một lỗi đánh máy trong báo cáo gửi khách, và ý nghĩ chạy: khách sẽ mất lòng tin, công ty mất hợp đồng, mình là người làm hỏng tất cả. Một lỗi nhỏ bị đẩy thành sự kiện quyết định số phận.

Ở lớp. Bài kiểm tra mười lăm phút làm không kịp câu cuối, và học sinh nghĩ ngay: điểm tổng kết sẽ thấp, không vào được trường mong muốn, tương lai coi như xong.

Trong cơ thể. Thấy tim đập hơi nhanh sau khi leo cầu thang là nghĩ tới bệnh nặng. Lưu ý: triệu chứng cơ thể kéo dài hoặc khác thường thì nên đi khám để bác sĩ đánh giá; phần bài này nói về chuỗi ý nghĩ chạy theo triệu chứng, không thay việc khám.

Dấu hiệu chung để nhận ra. Trong đầu có chữ "lỡ mà", "thế là xong", "thể nào cũng tệ"; chuỗi ý nghĩ có từ ba bước trở lên mà mỗi bước đều tệ hơn bước trước; và cảm giác trong người (thắt ngực, nóng mặt, khó tập trung) đến nhanh hơn hẳn so với mức độ thật của sự việc.

Vì sao đầu óc cứ chạy thẳng tới kết cục xấu nhất

Một cách giải thích được nhiều người làm nghề hỗ trợ tâm lý dùng: tâm trí con người có xu hướng chú ý tới mối nguy trước, vì bỏ sót một nguy hiểm thật thì đắt hơn là lo nhầm. Cái cơ chế "thà lo thừa còn hơn" ấy có ích khi băng qua đường, nhưng sang chuyện tin nhắn, điểm số hay một lỗi nhỏ thì nó làm việc quá tay.

Thảm hoạ hoá bám dai còn vì nó trông giống như đang chuẩn bị. Nhiều người nghĩ: nếu mình tưởng tượng trước điều tệ nhất thì lúc nó đến sẽ đỡ sốc. Nhưng chuẩn bị thật là có kế hoạch cho một việc cụ thể; còn tua đi tua lại cảnh tệ nhất chỉ làm cơ thể căng như thể chuyện đó đang xảy ra, mà không thêm được bước nào để làm.

Lý do thứ ba là trí nhớ chọn lọc: những lần lo mà không có gì xảy ra thường bị quên rất nhanh, còn lần hiếm hoi điều xấu xảy ra thật thì nhớ rất lâu. Thế là mỗi lần nỗi lo đến, tâm trí lại có "bằng chứng" rằng lo là đúng. Một câu đáng tự hỏi: trong một năm qua, mình đã lo kiểu này bao nhiêu lần, và bao nhiêu lần nó thành thật? Câu hỏi đó không xoá được nỗi lo, nhưng nó trả lại cho tâm trí phần dữ liệu mà nó đã bỏ quên.

Bậc thang ý nghĩ: lần ngược từng mắt xích

Bài tập này mất khoảng mười phút, cần một tờ giấy. Làm khi cơn lo đã dịu bớt một chút, không cần đợi bình tĩnh hẳn.

  1. Viết chuỗi ra thành bậc. Bậc một là chuyện có thật (sếp gọi lên phòng). Mỗi bậc tiếp theo là một ý nghĩ ("bị khiển trách", "bị cho nghỉ", "mất nhà"). Viết hết, kể cả bậc nghe vô lý.
  2. Đánh dấu bậc nào là sự việc, bậc nào là đoán. Thường chỉ bậc đầu tiên là sự việc; mọi bậc sau là dự đoán. Chỉ việc nhìn thấy điều này đã làm chuỗi bớt chắc chắn.
  3. Với từng bậc, hỏi: muốn đi từ bậc trước lên bậc này cần những gì phải xảy ra? Ví dụ từ "bị khiển trách" tới "bị cho nghỉ" cần lỗi nghiêm trọng, cần lặp lại nhiều lần, cần công ty không có bước nào ở giữa. Liệt kê ra sẽ thấy mỗi bước khó hơn mình tưởng.
  4. Ghi bên cạnh mỗi bậc một chữ: khá chắc, có thể, hay hiếm. Không cần con số, chỉ cần chữ. Đa số chuỗi thảm hoạ có một hai bậc "có thể" rồi toàn "hiếm".
  5. Hỏi ở bậc tệ nhất: nếu nó xảy ra thật, mình làm được gì? Viết ba việc. Câu này không để doạ mình, mà để thấy ngay cả ở bậc tệ nhất mình vẫn còn đường đi.
  6. Quay về bậc một và chọn một việc nhỏ. Với tin nhắn của sếp: mở lại báo cáo gần nhất xem có gì cần nói, ghi hai câu muốn hỏi. Việc này đặt chân bạn ở hiện tại thay vì ở bậc thứ năm.

Sau khi làm xong, ghi mức khó chịu trước và sau theo thang 0–10 chỉ để tự so cho mình, không phải điểm đánh giá. Giảm hai ba mức đã là có ích; không giảm cũng không sao, đó là thông tin để lần sau thử cách khác.

Mẫu ghi điền sẵn: một tin nhắn từ sếp

Chép bảng này vào sổ, mỗi lần chuỗi thảm hoạ chạy thì điền một dòng. Dòng mẫu dưới đây là của Lan, nhân viên văn phòng, sau tin nhắn "lát lên phòng gặp anh chút".

Tình huốngÝ nghĩ bật lênCảm xúc (0–10, tự so)Câu hỏi lạiCách nhìn cân bằng hơnViệc nhỏ làm tiếp
9h sáng, sếp nhắn gọi lên phòng, không nói lý doChắc báo cáo hôm qua sai, sắp bị kỷ luật, có khi mất việcLo 8Có bằng chứng nào cho thấy báo cáo sai? Sếp từng gọi lên phòng vì chuyện gì khác chưa?Sếp gọi lên phòng nhiều lần vì giao việc mới. Nếu báo cáo có lỗi thì sửa được, chưa ai mất việc vì một lỗi.Mở lại báo cáo, ghi hai câu muốn hỏi, uống cốc nước rồi lên
(dòng của bạn)

Chuyện của Lan đi tiếp thế này: lên phòng thì sếp giao thêm một khách hàng mới. Ghi lại kết quả thật vào cột cuối là bước hay bị bỏ, mà lại quan trọng nhất: sau vài tuần, cuốn sổ sẽ có một chuỗi dòng "đã nghĩ thế này, thật ra thế kia", và đó là thứ thuyết phục tâm trí tốt hơn mọi lời tự trấn an.

Nếu lần nào đó điều xấu xảy ra thật, cũng ghi lại. Mục tiêu không phải chứng minh "chẳng bao giờ có chuyện gì", mà là nhìn thấy mình đã xoay xở thế nào khi có chuyện.

Những cách gỡ hay làm sai

Tự ép "sẽ ổn thôi, đừng lo nữa". Câu này nghe tử tế nhưng tâm trí không tin, vì nó cũng chỉ là một dự đoán, ngược chiều. Thay vì đổi dự đoán xấu thành dự đoán đẹp, hãy đổi sang câu có căn cứ: "mình chưa biết, và mình có vài việc làm được ngay".

Tra mạng hoặc hỏi người khác để được trấn an liên tục. Mỗi lần được trấn an thì nhẹ được một lúc, rồi nỗi lo quay lại và đòi trấn an thêm. Thử giới hạn: hỏi một lần, ghi câu trả lời ra giấy, lần sau đọc lại giấy thay vì hỏi lại.

Làm bậc thang lúc đang ở đỉnh cơn lo. Khi lo đang ở mức rất cao, khó nghĩ mạch lạc. Đi lại vài phút, rửa mặt, làm một việc tay chân cho dịu bớt rồi mới ngồi viết.

Tự trách vì "lại nghĩ linh tinh". Ý nghĩ thảm hoạ tự bật ra, không phải lỗi của bạn. Câu nói với chính mình nên là: "à, cái chuỗi quen thuộc lại chạy rồi", chứ không phải "sao mình yếu thế".

Cái KHÔNG cần làm. Không cần chặn hết mọi ý nghĩ xấu, không cần chứng minh điều xấu chắc chắn không xảy ra, không cần làm bài tập mỗi lần thoáng lo. Chỉ dùng khi chuỗi ý nghĩ đã kéo cảm xúc lên cao và giữ lâu.

Khi nỗi lo đã vượt sức tự xoay xở

Bài tập bậc thang hợp với những lần lo ở mức đời thường. Nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ khi những chuỗi ý nghĩ này kéo dài nhiều tuần, chiếm phần lớn thời gian trong ngày, làm bạn mất ngủ, ăn uống thất thường, không tập trung làm việc hay học được, hoặc bắt đầu né tránh nhiều việc (không dám mở tin nhắn, không dám đi khám, không dám nghe điện thoại).

Nếu chuỗi lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau ngực, chóng mặt, hãy đi khám để bác sĩ loại trừ nguyên nhân thể chất trước, đừng tự kết luận đó "chỉ là do nghĩ nhiều". Và nếu đã làm bài tập đều đặn vài tuần mà không thấy dịu chút nào, đó cũng là lúc nên có người cùng nhìn lại. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được nỗi lo của bạn đang ở mức nào và cần hỗ trợ gì; việc tự ghi chép chỉ là phần chuẩn bị rất tốt cho buổi gặp đó.

Một câu nhỏ để nói với chính mình khi phân vân: "Đi hỏi không có nghĩa là mình có vấn đề nặng, mà là mình muốn có thêm một người cầm đèn." Nếu muốn có người cùng nhìn lại những bậc thang mình đã ghi, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Thảm hoạ hoá có phải là bệnh không?

Không. Đây là một kiểu bẫy suy nghĩ mà hầu như ai cũng gặp lúc mệt hoặc căng thẳng. Nó chỉ đáng lưu tâm khi xuất hiện dày, kéo dài và làm đảo lộn ăn ngủ, công việc; lúc đó nên để chuyên gia đánh giá thay vì tự gán tên.

Nghĩ tới điều xấu nhất có giúp mình chuẩn bị tốt hơn không?

Có một phần, nếu nó dẫn tới một kế hoạch cụ thể như chuẩn bị giấy tờ hay hỏi thêm thông tin. Nếu chỉ là tua đi tua lại cảnh tệ nhất mà không ra việc gì, đó không còn là chuẩn bị mà là đang tự làm mình căng thẳng.

Làm sao biết nỗi lo của mình là thực tế hay bị thổi phồng?

Tách sự việc khỏi dự đoán: điều gì đã xảy ra thật, điều gì là mình đoán. Rồi hỏi mỗi bước đoán cần những gì phải xảy ra. Nếu chuỗi có nhiều bước "hiếm" nối nhau, nhiều khả năng nó đã bị phóng to so với thực tế.

Có nên nhờ người thân trấn an mỗi khi lo không?

Một lần nói ra thường có ích. Nhưng hỏi đi hỏi lại cùng một câu để được nghe "không sao đâu" lại khiến nỗi lo phụ thuộc vào lời trấn an. Hãy nói ra một lần, ghi lại điều người thân nói, lần sau đọc lại.

Bao lâu thì bài tập bậc thang bắt đầu có ích?

Nhiều người thấy dịu đi một chút ngay lần đầu viết ra, nhưng thói quen nghĩ cần vài tuần ghi đều mới đổi dần. Không có mốc thời gian chung; quan trọng là sau mỗi lần làm, bạn tự so cảm xúc trước và sau để biết nó có hợp với mình không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138