TieuCuc.comTiêu Cực
Nhật ký suy nghĩ từng bước

Câu hỏi hỏi lại ý nghĩ tiêu cực: tám câu dùng trong nhật ký kèm ví dụ trả lời

Tám câu hỏi giúp nhìn lại một ý nghĩ tiêu cực cho công bằng hơn, mỗi câu hợp với kiểu ý nghĩ nào, ví dụ trả lời và cách hỏi mà không biến thành tự tra khảo.

Two Vietnamese university students sitting side by side on a campus bench under leafy trees, one listening attentively to the other, afternoon dappled light, seen from behind

Hỏi lại một ý nghĩ tiêu cực nghĩa là đối xử với nó như một giả thuyết cần xem xét, chứ không phải một sự thật đã chốt. Tám câu hỏi dưới đây làm việc đó: mỗi câu soi một góc — bằng chứng, khả năng khác, mức độ, cái giá của việc tin, và điều mình làm được. Bạn không cần dùng cả tám mỗi lần; chọn hai ba câu hợp với ý nghĩ đang có, viết câu trả lời vào cột “điều chưa khớp” và “cách nhìn cân bằng hơn” của nhật ký suy nghĩ.

Lối hỏi này thường được gọi là hỏi kiểu Socrates: không bảo mình phải nghĩ gì, chỉ hỏi để chính mình tự thấy chỗ ý nghĩ đang đi quá đà. Khác với tự dỗ “thôi không sao”, nó cho ra những câu trả lời bám vào sự việc, nên vững hơn khi ý nghĩ cũ quay lại.

Hỏi lại khác cãi nhau với ý nghĩ ở đâu

Khi một ý nghĩ như “mình làm gì cũng hỏng” bật lên, phản xạ thường gặp là cãi lại thật to: “không, mình giỏi mà!”. Cãi kiểu đó hiếm khi thắng, vì câu “mình giỏi” cũng chẳng có bằng chứng gì hơn câu kia, và phần trong đầu đang lo sẽ phản đòn ngay bằng một loạt chuyện hỏng cũ. Hai bên đấu khẩu, bạn đứng giữa và mệt thêm.

Hỏi lại thì giống một người hiểu chuyện ngồi cạnh và hỏi: “Hỏng là hỏng những gì? Lần nào? Có lần nào không hỏng không?” Câu hỏi không đứng về phe nào. Nó mời bạn nhìn kỹ, và kết quả có khi là ý nghĩ ban đầu có phần đúng — cũng được. Mục tiêu là một bức tranh đầy đủ hơn, không phải chiến thắng.

Vì vậy giọng của câu hỏi rất quan trọng. Hỏi “sao lúc nào cũng hậu đậu thế hả?” cũng là câu hỏi, nhưng là câu chê đội lốt câu hỏi. Câu hỏi để gỡ ý nghĩ nên tò mò, chậm, giống cách bạn hỏi một người bạn đang kể chuyện buồn. Nếu đọc câu hỏi của mình lên mà thấy gắt, sửa lại giọng trước khi trả lời.

Tám câu hỏi và cách trả lời từng câu

Mỗi câu hợp nhất với một kiểu ý nghĩ. Cột cuối là ví dụ trả lời cho ý nghĩ “Mình làm báo cáo sai số liệu, sếp sẽ không tin mình nữa”.

Câu hỏiHợp với ý nghĩ kiểuVí dụ trả lời
1. Điều gì cho thấy ý nghĩ này đúng, điều gì cho thấy nó chưa đúng?Mọi kiểu, dùng làm câu mởĐúng là có sai một bảng. Nhưng sếp đã giao thêm việc cho mình chiều nay.
2. Mình đang biết, hay đang đoán?Đoán ý người khác, đoán trước tương laiMình đoán. Sếp chưa nói gì về chuyện tin hay không tin.
3. Còn cách giải thích nào khác không?Gán lý do xấu cho một sự việcSếp nhắc lỗi vì báo cáo sắp gửi lên cấp trên, không phải vì đánh giá cả con người mình.
4. Nếu điều tệ nhất xảy ra thì sao, mình làm được gì?Thảm hoạ hoá, “thế là hết”Tệ nhất là sếp kiểm kỹ hơn các báo cáo tới. Mình chịu được, và mình sẽ tự soát kỹ hai lần.
5. Một năm nữa chuyện này còn lớn như bây giờ không?Phóng đại một sự cốGần như chắc là không. Năm ngoái cũng có một lỗi, giờ chẳng ai nhớ.
6. Mình đang dùng chữ “luôn”, “không bao giờ”, “ai cũng” không?Vơ đũa cả nắm, trắng – đenCó. “Không tin nữa” là chữ tuyệt đối. Sửa thành: “có thể sếp sẽ để ý kỹ hơn một thời gian”.
7. Tin ý nghĩ này giúp gì và làm hại gì cho mình?Ý nghĩ cứ quay vòng, không ra việcGiúp mình cẩn thận hơn một chút. Làm hại là mình ngồi lo cả buổi, không làm được việc khác.
8. Nếu bạn thân gặp chuyện này, mình sẽ nói gì?Tự chê, tự trách“Sai một bảng thì sửa, ai làm số liệu mà chưa từng sai. Lần sau soát thêm một bước.”

Đừng thấy câu trả lời mẫu gọn gàng mà nghĩ của mình phải gọn như vậy. Câu trả lời thật thường lộn xộn, có “chắc là”, “hình như”. Chỉ cần nó dựa vào điều có thật, không cần nó hay.

Đi trọn một ý nghĩ qua ba câu hỏi: chú Bảy và câu “già rồi vô dụng”

Chú Bảy về hưu được nửa năm. Chiều nay con trai sửa lại cái quạt mà chú loay hoay cả buổi không xong. Tối đó chú ngồi một mình ngoài hiên và câu quen thuộc bật lên: “Già rồi, vô dụng, chẳng làm được gì cho ai.” Chú Bảy thử ghi ra và hỏi lại theo ba câu:

  • Ý nghĩ: “Già rồi vô dụng, chẳng làm được gì cho ai.” Buồn 7, tủi 6 (con số chú tự ước để so trước sau).
  • Câu 6 — mình có đang dùng chữ tuyệt đối không? Có, “chẳng làm được gì”. Thật ra sáng nay chú vẫn đưa cháu đi học, chiều tưới mấy chậu lan, tuần trước còn sửa được vòi nước cho bà hàng xóm.
  • Câu 3 — còn cách giải thích nào khác? Cái quạt dùng loại linh kiện mới, chú chưa quen. Con trai làm nghề điện, sửa nhanh là chuyện bình thường, không phải vì chú kém đi.
  • Câu 8 — nếu ông bạn hàng xóm nói câu đó, mình sẽ nói gì? “Ông về hưu chứ có phải hết dùng được đâu. Việc này không hợp thì việc khác.”
  • Cách nhìn cân bằng hơn: “Có những việc mình làm chậm hơn trước và chuyện đó làm mình buồn. Nhưng mỗi ngày mình vẫn làm được vài việc có ích cho nhà.”
  • Việc nhỏ: Sáng mai hỏi con trai chỉ cho cách tháo loại quạt mới, để lần sau tự làm. Buồn còn 4.

Câu cân bằng không bảo chú Bảy rằng tuổi già chẳng có gì đáng buồn. Nỗi buồn vì sức mình thay đổi là thật và đáng được thừa nhận. Thứ được gỡ ra chỉ là phần “vô dụng” và “chẳng làm được gì” — hai chữ làm nỗi buồn nặng gấp đôi.

Chọn hai ba câu hỏi, đừng hỏi cả tám

Bắt đầu bằng câu 1 hoặc câu 2. Hai câu này hợp gần như mọi ý nghĩ và giúp bạn thấy ngay ý nghĩ đang dựa vào sự việc hay dựa vào phỏng đoán.

Thêm một câu đúng “kiểu” của ý nghĩ. Lo về tương lai thì câu 4 và câu 5. Đoán người khác nghĩ xấu về mình thì câu 2 và câu 3. Tự chê thì câu 6 và câu 8. Ý nghĩ lặp đi lặp lại không ra việc gì thì câu 7.

Dừng khi cảm xúc bắt đầu dịu. Mục tiêu không phải trả lời cho đủ, mà là đủ để ý nghĩ bớt nắm chặt. Thường hai ba câu là cảm xúc đã giảm một hai bậc.

Ghi lại câu nào “trúng” với mình. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy có câu hỏi gần như lần nào cũng gỡ được. Viết câu đó lên trang đầu cuốn sổ, lúc cần dùng ngay không phải lật tìm.

Khi câu hỏi biến thành tự tra khảo

Dấu hiệu thứ nhất: càng hỏi càng thấy mình tệ. Ví dụ câu 1 biến thành liệt kê mọi lỗi lầm từ trước tới giờ. Lúc này dừng lại, chỉ xét đúng tình huống hôm nay, và chuyển sang câu 8.

Dấu hiệu thứ hai: hỏi để đi tìm sự chắc chắn tuyệt đối. “Nhưng nếu sếp vẫn không tin thì sao? Nhưng nếu…” — đó là nghĩ quẩn mặc áo câu hỏi. Câu hỏi lại là để thấy rõ hơn, không phải để bảo đảm mọi rủi ro bằng không.

Dấu hiệu thứ ba: trả lời bằng những câu mình biết là sai. Viết “sếp chắc chắn chẳng để ý đâu” trong khi sếp đã nhắc thẳng. Câu trả lời sai sự thật sẽ sụp ngay khi có chuyện tiếp theo.

Dấu hiệu thứ tư: mất cả tiếng cho một ý nghĩ. Đặt hạn chừng mười lăm phút. Hết giờ thì viết câu cân bằng tốt nhất mình có lúc đó, chọn việc nhỏ và đóng sổ. Ý nghĩ còn sót để dành cho lần đọc lại.

Những câu hỏi nghe có lý nhưng làm rối thêm

“Tại sao mình lại như thế?” Câu này nghe giống tìm hiểu, nhưng lúc đang buồn nó thường dẫn tới một danh sách khuyết điểm: vì mình yếu, vì mình lười, vì mình không bằng ai. Đổi thành “chuyện gì vừa xảy ra, và mình đang nói gì với mình về nó?” — câu hỏi về sự việc thay vì về tính cách.

“Mình có vấn đề gì không?” Câu này đẩy bạn tự chẩn đoán, mà việc đánh giá sức khoẻ tinh thần chỉ chuyên gia làm được. Trong nhật ký, giữ câu hỏi ở mức ý nghĩ cụ thể: “ý nghĩ này có công bằng với mình không?”. Còn nếu băn khoăn thật về sức khoẻ tinh thần của mình, đó là câu nên mang đến gặp chuyên gia.

“Lỡ như…?” Câu mở đầu bằng “lỡ như” gần như không có điểm dừng, vì luôn nghĩ được thêm một khả năng xấu. Nếu thấy mình viết liền ba câu “lỡ như”, chuyển sang câu 4: nếu điều đó xảy ra thì mình làm gì được.

“Người khác thì sao lại làm được?” So mình với người khác ngay giữa lúc đang hỏi lại là kéo thêm một ý nghĩ mới vào bàn. Ghi câu so sánh đó ra một dòng riêng để xét sau, còn bây giờ chỉ xét một ý nghĩ đang có.

Lúc nào không nên tự hỏi một mình nữa

Câu hỏi hỏi lại là một kỹ năng tự chăm sóc ở mức nhẹ, không thay được việc được chuyên gia đánh giá hay trị liệu. Nếu những ý nghĩ như “mình vô dụng”, “chẳng có gì đáng mong” kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, bỏ ăn, không còn muốn làm những việc trước đây thích, hoặc bạn đã hỏi lại đều đặn mà chúng không hề nhẹ đi, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nếu kèm theo tim đập nhanh, khó thở hay đau trong người, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Khi ý nghĩ đi xa tới chỗ thấy mình không đáng sống hay nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, đó không còn là lúc ngồi trả lời từng câu hỏi trên giấy. Hãy nói ngay với một người thân bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình.

Nếu muốn có người cùng xem lại những câu hỏi bạn đã tự trả lời, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi lại ý nghĩ có phải là ép mình nghĩ tích cực không?

Không. Ép nghĩ tích cực là thay một câu cực đoan bằng một câu cực đoan khác. Hỏi lại là xem xét cả hai phía, nên kết quả thường là một câu cân bằng, có khi vẫn có phần khó chịu nhưng không còn bị phóng đại.

Nếu trả lời xong mà vẫn tin ý nghĩ cũ thì sao?

Chuyện này thường gặp, nhất là với ý nghĩ đã theo mình lâu. Một lần hỏi hiếm khi đổi được niềm tin cũ. Ghi lại câu trả lời, vài hôm sau đọc lại khi bình tĩnh hơn, và thử kiểm chứng bằng một thử nghiệm nhỏ ngoài đời.

Có nên hỏi lại ý nghĩ ngay lúc đang rất buồn không?

Lúc cảm xúc lên quá cao thì đầu óc khó trả lời công bằng. Khi đó chỉ cần ghi ý nghĩ ra, làm một việc giúp mình dịu xuống, rồi quay lại với câu hỏi sau một vài giờ hoặc sáng hôm sau.

Tám câu hỏi này có dùng được khi nói chuyện với người thân không?

Có thể dùng vài câu, như mình đang biết hay đang đoán, nhưng nên hỏi nhẹ và để người thân tự trả lời. Đặt liên tiếp nhiều câu cho người đang buồn dễ thành tra hỏi. Lắng nghe trước, hỏi sau.

Câu hỏi nào hợp nhất khi tự thấy mình vô dụng?

Câu hỏi về chữ tuyệt đối và câu hỏi bạn thân sẽ nói gì thường giúp nhất, vì chúng chỉ ra chỗ một chuyện cụ thể bị đẩy thành nhận xét về cả con người. Nếu cảm giác vô dụng kéo dài nhiều tuần, nên gặp chuyên gia.

Có cần viết câu trả lời ra không, nghĩ trong đầu được không?

Viết ra giúp hơn nhiều, vì khi chỉ nghĩ trong đầu, câu trả lời dễ bị ý nghĩ cũ cắt ngang. Khi đã quen, nhiều người hỏi lại được trong đầu với ý nghĩ nhỏ, còn ý nghĩ nặng thì vẫn nên viết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138