Người ta gõ “cách bỏ suy nghĩ tiêu cực” vì muốn ý nghĩ đó đi ngay. Nhưng gần như ai từng thử đều biết: càng tự bảo “đừng nghĩ nữa”, ý nghĩ càng quay lại thường hơn. Đó không phải do bạn yếu ý chí. Muốn tránh nghĩ tới một điều, đầu óc phải liên tục kiểm tra xem điều đó còn ở đó không — và chính việc kiểm tra ấy gọi nó về.
Cách thực tế hơn là đổi mục tiêu: thay vì đuổi ý nghĩ đi, mình ghi nó lại, để nó ngồi đó mà không tranh cãi, rồi đưa sự chú ý về việc đang làm. Khi được hỏi lại vào lúc phù hợp, ý nghĩ thường tự nhỏ đi. Dưới đây là vì sao đẩy đi không ăn thua, và nên làm gì thay.
Thử nghiệm nhỏ: đừng nghĩ đến một con voi màu hồng
Trong một phút tới, cố đừng nghĩ đến một con voi màu hồng. Bất cứ khi nào nó hiện ra, bạn đếm một lần. Hầu hết mọi người đếm được khá nhiều — dù trước đó cả ngày chẳng ai nghĩ tới voi hồng. Thử nghiệm quen thuộc này cho thấy một điều đơn giản: ra lệnh “đừng nghĩ” là cách chắc nhất để nhắc mình nghĩ.
Với ý nghĩ tiêu cực, chuyện còn khó hơn, vì nó gắn với một cảm xúc thật. “Đừng nghĩ đến chuyện bị đuổi việc” vừa nhắc tới chuyện bị đuổi việc, vừa ngầm bảo rằng ý nghĩ đó nguy hiểm đến mức phải tránh. Bộ não hiểu “nguy hiểm” thì càng canh chừng. Vậy là ý nghĩ được canh như canh trộm: lúc nào cũng có người đứng nhìn ra cửa.
Nhiều người còn thêm một lớp nữa: thấy mình không dừng nghĩ được thì tự trách “sao mình yếu thế”. Giờ có hai thứ khó chịu chồng lên nhau — ý nghĩ ban đầu, và ý nghĩ về việc mình không kiểm soát được ý nghĩ.
Những cách “bỏ” hay dùng và vì sao chúng phản tác dụng
Không cách nào dưới đây là xấu, và đôi khi chúng giúp được một lúc. Vấn đề là khi dùng thường xuyên để tránh ý nghĩ, chúng hay làm vòng quay lâu hơn.
| Cách hay dùng | Vì sao thấy đỡ lúc đầu | Vì sao về lâu lại bám hơn | Thử thay bằng |
|---|---|---|---|
| Tự quát “đừng nghĩ nữa” | Có cảm giác đang làm gì đó | Nhắc ý nghĩ quay lại, thêm tự trách | Ghi ý nghĩ ra giấy, hẹn giờ xem lại |
| Lướt điện thoại liên tục cho quên | Đầu bận nên tạm im | Đặt xuống là ý nghĩ ập về, kèm mệt mỏi | Một việc tay chân có điểm kết thúc rõ |
| Hỏi người khác “mình có sao không” nhiều lần | Được trấn an ngay | Cần trấn an càng lúc càng nhiều | Tự trả lời bằng bằng chứng trên giấy |
| Tránh mọi thứ gợi tới chuyện đó | Không bị khơi lại | Thế giới thu hẹp dần, ý nghĩ thành “đáng sợ” | Tiếp xúc từng chút một, ở mức chịu được |
| Cãi nhau với ý nghĩ trong đầu | Có lúc thắng | Cuộc cãi kéo dài cả đêm | Chuyển cuộc cãi lên giấy, vào giờ cố định |
Điểm chung của cột thứ ba: mỗi lần né thành công, bộ não học thêm rằng ý nghĩ kia đáng sợ và cần phải né. Điểm chung của cột cuối: cho ý nghĩ một chỗ ở rõ ràng — trên giấy, trong một khung giờ — để nó không phải chiếm lấy cả đầu.
Thay vì đuổi đi: ghi lại, cho ngồi đó, quay về việc đang làm
Lần tới khi ý nghĩ quen thuộc quay lại, thử năm bước này. Mục tiêu không phải làm nó biến mất, mà để nó không lái mình.
- Gọi nó ra. Nói thầm: “À, mình đang có ý nghĩ rằng mình sẽ bị đuổi việc.” Thêm cụm “mình đang có ý nghĩ rằng” giúp tách mình ra khỏi câu đó một chút — nó là một ý nghĩ, chưa phải sự thật.
- Ghi một dòng. Viết đúng câu đó vào sổ, kèm mức lo lúc này từ 0 đến 10 (chỉ để tự so sau). Ghi xong là đã “cất” nó ở một chỗ, không sợ quên.
- Hẹn giờ quay lại. Chọn một khung mười lăm phút buổi chiều hay tối sớm để đọc lại và hỏi ý nghĩ: điều gì ủng hộ, điều gì chưa khớp, có việc gì cụ thể làm được không. Không phải bây giờ.
- Đưa sự chú ý về việc đang làm. Chọn một chi tiết cụ thể của việc trước mặt — con số trong bảng, tiếng dao trên thớt, câu đang đọc. Ý nghĩ có thể vẫn lởn vởn ở rìa, cứ để nó ở đó.
- Lặp lại bao nhiêu lần cũng được. Ý nghĩ quay lại năm phút sau là bình thường. Mỗi lần nhận ra và đưa sự chú ý về là một lần tập, không phải một lần thất bại.
Đây không phải bài thở hay thả lỏng; nó là cách đối xử với ý nghĩ. Điều bạn đang tập là thôi coi mỗi ý nghĩ là một mệnh lệnh phải làm theo hoặc một kẻ thù phải đánh bại.
Một ngày thử cách mới
Hiền, sinh viên năm cuối, cứ nghĩ đi nghĩ lại “ra trường mình sẽ không xin được việc”. Trước đây Hiền tự bảo “thôi đừng nghĩ” rồi lướt mạng đến hai giờ sáng. Một ngày thử cách mới trông như sau:
- Buổi sáng, đang học: ý nghĩ bật lên. Hiền ghi một dòng “mình đang có ý nghĩ rằng sẽ không ai nhận mình — lo 7/10”, rồi quay về đọc tiếp trang đang dở.
- Buổi trưa: nó quay lại hai lần. Hiền không ghi thêm, chỉ nhẩm “lại câu đó, chiều tính” và đi ăn với bạn.
- Năm giờ chiều, mười lăm phút đã hẹn: Hiền hỏi lại. Điều ủng hộ: thị trường khó, chưa có kinh nghiệm. Điều chưa khớp: có hai lần thực tập được nhận xét tốt, chưa nộp đơn nào nên chưa có ai từ chối.
- Câu cân bằng hơn: “Tìm việc sẽ mất thời gian và có thể bị từ chối vài lần. Mình chưa thử nên chưa biết kết quả.” Mức lo xuống khoảng 5.
- Việc nhỏ làm tiếp: sửa một đoạn trong hồ sơ xin việc, mất hai mươi phút. Tối đó ý nghĩ vẫn ghé qua, nhưng Hiền đi ngủ trước mười hai giờ.
Không có phép màu nào ở đây: Hiền vẫn lo, và chuyện tìm việc vẫn khó. Khác biệt là ý nghĩ được đối xử như một vị khách có giờ hẹn, chứ không phải người ở lì trong phòng cả ngày.
Những điều không cần làm
Không cần thắng ý nghĩ ngay. Có những ý nghĩ cần nhiều lần hỏi lại mới nhỏ đi. Một ngày không thắng không có nghĩa là cách này không hợp.
Không cần chờ ý nghĩ đi rồi mới làm việc. Làm việc cùng lúc với ý nghĩ ở rìa là điều bình thường. Nhiều người làm việc tốt trong khi vẫn đang lo.
Không cần ép mình “nghĩ tích cực” để đè lên. Đè một ý nghĩ bằng một khẩu hiệu cũng là một kiểu đẩy đi. Câu có ích là câu công bằng, có cả cái khó.
Không cần tự trách khi lỡ quay lại lối cũ. Lỡ lướt điện thoại cả tối là chuyện xảy ra. Hôm sau thử lại từ bước ghi một dòng. Việc tập là chuỗi lần thử, không phải một kỳ thi.
Không cần đọc lại sổ lúc đang rối nhất. Đọc lại một trang toàn ý nghĩ nặng nề vào lúc nửa đêm thường chỉ khơi thêm. Để phần đọc lại vào khung giờ đã hẹn, lúc đầu óc tỉnh táo hơn.
Làm sao biết cách mới đang có ích
Đừng đo bằng việc ý nghĩ còn xuất hiện hay không, vì nó gần như chắc sẽ còn ghé. Thước đo hữu ích hơn là những thay đổi nhỏ trong cách mình đối xử với nó. Sau hai ba tuần, thử tự hỏi: mình có nhận ra ý nghĩ sớm hơn không? Mỗi lần nó đến, mình mất bao lâu để quay về việc đang làm — cả tiếng như trước, hay vài phút? Mức lo trong sổ trước và sau khung giờ hỏi lại có giảm vài bậc không? Mình có còn phải hỏi người khác “có sao không” nhiều như trước?
Một dấu hiệu nữa hay bị bỏ qua: thế giới của mình có rộng ra không. Hiền bắt đầu nộp đơn xin việc thay vì chỉ nằm lo về nó; người khác thì quay lại một buổi tập đã bỏ, hay dám mở lại một nhóm trò chuyện mà không thấy thắt bụng. Những việc mình từng né vì ý nghĩ, nay làm được một phần — đó là tiến bộ thật, dù ý nghĩ vẫn chưa im.
Nếu sau một thời gian tập đều mà các dấu hiệu trên không nhích, đừng vội kết luận mình “hết cách” hay “làm sai”. Có những vòng nghĩ cần một người có chuyên môn cùng gỡ, và tìm tới họ là bước tiếp theo hợp lý, không phải thất bại.
Khi ý nghĩ bám quá dai để tự xử lý
Năm bước trên hợp với ý nghĩ tiêu cực mức thường ngày. Hãy tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu một ý nghĩ chiếm gần hết thời gian trong ngày nhiều tuần liền; nếu bạn phải làm đi làm lại một việc (kiểm tra, hỏi lại, rửa tay, sắp xếp) để thấy yên; nếu ý nghĩ làm bạn mất ngủ, bỏ ăn, không đi làm hay đi học được; nếu đã tập đều vài tuần mà không thấy nhẹ; hoặc nếu lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau ngực — khi đó nên đi khám trước để loại trừ nguyên nhân thể chất. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được những ý nghĩ ám ảnh như vậy có cần hỗ trợ chuyên môn hay không.
Nếu ý nghĩ cứ quay lại xoay quanh chuyện làm hại bản thân, đừng cố đẩy đi một mình hay chờ nó tự qua. Hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và ở cùng người khác lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào bỏ suy nghĩ tiêu cực ngay lập tức không?
Thường là không, và những lời hứa như vậy dễ làm mình thất vọng rồi tự trách thêm. Điều làm được ngay là ghi ý nghĩ ra, gọi nó là một ý nghĩ, và đưa sự chú ý về việc trước mặt. Ý nghĩ thường nhỏ dần qua nhiều lần làm như vậy.
Đánh lạc hướng bằng việc khác có sai không?
Không sai, nhất là khi chọn một việc có điểm kết thúc rõ như nấu một món, dọn một ngăn kéo. Vấn đề chỉ đến khi đánh lạc hướng thành cách duy nhất để né ý nghĩ, kéo dài hàng giờ và làm mình mệt hơn.
Chấp nhận ý nghĩ có phải là đầu hàng nó không?
Không. Chấp nhận ở đây là để ý nghĩ có mặt mà không tin hết và không làm theo nó. Giống như nghe một chiếc đài bật ở phòng bên: mình biết nó đang nói, nhưng không cần làm theo lời nó.
Ghi ý nghĩ ra giấy có làm mình nghĩ nhiều hơn không?
Thường là ngược lại, vì giấy giữ hộ ý nghĩ nên đầu không phải nhắc đi nhắc lại. Nếu bạn thấy ghi xong càng rối, hãy ghi thật ngắn một dòng rồi gập sổ, để phần hỏi lại sang lúc khác.
Mất bao lâu thì ý nghĩ bớt quay lại?
Không có con số chung. Nhiều người thấy sau vài tuần tập, ý nghĩ vẫn ghé nhưng ít kéo cảm xúc theo hơn. Nếu sau một thời gian tập đều mà mọi thứ không khác gì, hoặc nặng hơn, nên tìm người có chuyên môn.
Ý nghĩ đáng sợ hiện lên có nghĩa là mình muốn điều đó không?
Không. Ai cũng có lúc thoáng qua những ý nghĩ kỳ lạ hoặc đáng sợ, và chúng không nói lên mong muốn của mình. Nếu những ý nghĩ đó lặp lại dai dẳng và làm bạn rất bất an, hãy nói với chuyên gia để được đánh giá.