TieuCuc.comTiêu Cực
Hiểu suy nghĩ tiêu cực

Vì sao não ưu tiên tin xấu: hiểu cái nghiêng tiêu cực để thôi tự trách mình

Một lời chê nhớ cả tuần, mười lời khen quên trong một ngày. Vì sao đầu óc nghiêng về tin xấu, và bài tập cân lại sổ ngày để nhìn công bằng với chính mình.

A young Vietnamese man sits on a campus bench under leafy trees in soft morning light, looking toward a distant lawn, seen from the side, gentle green tones

Nếu bạn thấy đầu mình hay dừng lại ở chuyện xấu, nhớ một lời chê cả tuần trong khi mười lời khen trôi đi trong một buổi chiều, thì bạn không lạ lùng gì cả. Nhiều người nghiêng về phía tin xấu theo cách này, và có một cách giải thích phổ biến: với tổ tiên chúng ta, bỏ sót một mối nguy đắt giá hơn nhiều so với bỏ sót một điều tốt, nên đầu óc quen để ý cái xấu trước. Đó là một giả thuyết dễ hiểu chứ không phải lời phán về bạn, nhưng nó giúp gỡ một gánh nặng: bạn không “hư” vì hay thấy cái xấu.

Cái nghiêng ấy hữu ích khi có nguy hiểm thật, nhưng trong đời thường nó làm bức tranh về bản thân và về ngày hôm nay bị lệch. Cách gỡ không phải là ép mình nhìn toàn màu hồng, mà là cố ý ghi cả hai cột — cái không ổn và cái vẫn ổn — để sổ sách công bằng hơn. Bài này đi qua vì sao tin xấu bám lâu, cách nó lộ ra trong ngày, và một bài tập cân sổ mười phút mỗi tối. Riêng kiểu bẫy chỉ thấy cái dở, gạt đi cái được thì có bài riêng ở mục bẫy suy nghĩ.

Tin xấu bám lâu theo những cách nào

Nó được để ý trước. Trong một cuộc họp có năm ý kiến đồng tình và một cái cau mày, cái cau mày là thứ bạn nhớ khi về nhà. Đầu óc dừng lại lâu hơn ở chỗ có vẻ là mối đe doạ.

Nó được nhắc lại nhiều hơn. Lời chê được tua đi tua lại trên đường về, lúc tắm, lúc nằm. Mỗi lần tua là một lần khắc sâu thêm. Lời khen thì nghe một lần rồi thôi.

Nó được coi là “thật” hơn. Nhiều người tin lời chê ngay mà nghi lời khen: “họ khen cho có”, “ai chẳng được khen thế”. Một bên được nhận, bên kia bị trả lại.

Nó lan sang cả bức tranh. Một chuyện không ổn ở chỗ làm khiến cả ngày bị gọi là “ngày tệ”, dù phần lớn thời gian trôi qua bình thường.

Nó được dùng để dự đoán. Một lần hỏng trở thành bằng chứng rằng lần sau cũng hỏng. Tin xấu không chỉ ở lại trong quá khứ mà còn kéo dài sang tương lai.

Nó được kể lại cho người khác. Tối về, chuyện được kể với người nhà thường là chuyện không vui trong ngày, vì nó cần được giải toả. Kể ra là tốt, nhưng nếu chỉ toàn kể chuyện xấu, chính câu chuyện mình kể về cuộc sống của mình cũng nghiêng dần về một phía. Thử kể thêm một chuyện bình thường sau mỗi chuyện bực mình.

Vì sao điều này không có nghĩa là bạn “tiêu cực bẩm sinh”

Nghiêng về tin xấu là một xu hướng chung, không phải án tuyên cho riêng bạn. Mức nghiêng thì mỗi người một khác, và nó thay đổi theo hoàn cảnh: lúc mệt, lúc thiếu ngủ, lúc đang chịu áp lực kéo dài, gần như ai cũng thấy mọi thứ u ám hơn. Nghĩa là cái “kính” mình đang đeo không cố định — nó có lúc dày lúc mỏng, và có thể lau.

Biết điều này giúp tránh vòng tự trách thứ hai: “sao mình lúc nào cũng nghĩ xấu, mình đúng là người tiêu cực”. Câu đó tự nó lại là một ý nghĩ lệch về phía xấu, kiểu dán nhãn cho cả con người dựa trên một thói quen. Công bằng hơn là: “Đầu mình hay để ý cái xấu trước. Đó là thói quen, và thói quen thì tập lại được từng chút.”

Cũng cần phân biệt: thấy cái xấu không phải lúc nào cũng là lệch. Có những tuần tồi tệ thật, có những chuyện đáng lo thật. Mục tiêu không phải phủ nhận cái xấu, mà là đưa cái không xấu quay lại đúng chỗ của nó trong bức tranh.

Bài tập cân sổ cuối ngày: ghi cả hai cột

Mỗi tối, dành mười phút ghi về ngày hôm nay theo bảng dưới. Không phải nhật ký biết ơn, cũng không ép tìm điều vui: cột thứ hai chỉ cần những việc trung tính hoặc ổn, càng cụ thể càng tốt. Dòng đầu là ví dụ của Khoa, sinh viên năm hai.

Chuyện không ổn hôm nayÝ nghĩ mình đã gắn vào nóChuyện ổn hoặc trung tính hôm nay (ít nhất ba)Gọi tên ngày hôm nay công bằng hơn
Thầy nhận xét bài thuyết trình “phần kết còn yếu”“Cả bài dở, cả lớp thấy mình kém”Thầy khen phần số liệu rõ; nhóm cảm ơn vì mình làm phần trình chiếu; ăn trưa vui với bạn; về sớm kịp đi bơi“Một ngày bình thường có một nhận xét cần sửa ở phần kết.”

Khoa để ý: lúc đầu, cột thứ ba rất khó viết, như phải lục túi tìm đồ. Sau khoảng một tuần, mắt bắt đầu tự “nhặt” những chuyện ổn ngay trong ngày để tối có cái mà ghi. Đó chính là điều bài tập muốn tập: không phải che đi cái xấu, mà mở rộng tầm nhìn cho đủ cả hai phía.

Một mẹo nhỏ: viết cột ba thật cụ thể (“bạn cùng phòng để phần cơm”) thay vì chung chung (“mọi người tốt với mình”). Chi tiết cụ thể khó bị gạt đi bằng câu “có gì đâu”.

Khi một tin xấu vừa đến: năm phút để không cho nó chiếm cả ngày

Bài cân sổ làm vào buổi tối. Còn lúc tin xấu vừa ập đến — một email bị trả lại, một lời trách — thử đi qua mấy bước sau:

  1. Viết riêng sự việc ra một dòng: “Khách phàn nàn về giao hàng chậm.” Chỉ thế, không thêm “mình làm hỏng hết”.
  2. Hỏi: chuyện này ảnh hưởng tới phần nào của ngày, của việc, của mình? Thường là một phần, không phải toàn bộ.
  3. Kể ra ít nhất một điều đang ổn ở ngay phần đó: “Ba đơn khác hôm nay giao đúng hẹn.”
  4. Chọn một việc nhỏ xử lý được phần không ổn: gọi xin lỗi khách, ghi lại để báo bộ phận giao hàng.
  5. Đặt một câu kết cho chuyện này: “Đã xử lý phần mình làm được. Phần còn lại không thuộc tay mình.” Rồi quay về việc tiếp theo.

Bước ba hay bị hiểu nhầm thành “tự an ủi”. Thật ra nó chỉ là sửa lại tỉ lệ: tin xấu tự động chiếm hết khung hình, nên mình cố ý đặt thêm một thứ khác vào khung cho đúng kích thước.

Những cách dễ làm sai bài tập này

Biến cột “ổn” thành cột “phải biết ơn”. Khi kèm thêm câu “người khác còn khổ hơn, mình phải biết ơn”, bài tập thành ra một lời trách khéo. Cột ổn chỉ để ghi nhận, không để so mình với ai.

Viết cột ổn cho có rồi tự cãi lại. “Được khen nhưng chắc khen cho có.” Nếu thấy mình đang làm vậy, chỉ cần ghi chú bên cạnh: “mình đang trả lại lời khen” — nhận ra là đủ, chưa cần sửa.

Chỉ làm vào ngày tệ. Ngày tệ mới ghi thì sổ toàn ngày tệ, đọc lại càng thấy đời u ám. Ghi cả những ngày bình thường để có so sánh.

Mong cái nghiêng biến mất. Đầu óc vẫn sẽ để ý cái xấu trước, và điều đó giúp mình tránh nguy hiểm thật. Bài tập chỉ để cái nghiêng bớt lệch, không phải xoá nó đi.

Đọc lại sổ hai cột sau hai tuần

Sau khoảng mười bốn ngày ghi, chọn một buổi đầu óc thong thả để đọc lại cả cuốn sổ, không phải lúc vừa gặp chuyện. Đọc với một cây bút khác màu và tìm ba thứ. Thứ nhất, cột “chuyện không ổn” có những chủ đề nào lặp đi lặp lại — lời nhận xét của người trên, chuyện tiền, chuyện ngoại hình, chuyện con cái? Đó là những chỗ đầu bạn nhạy nhất, nơi tin xấu dễ bám nhất.

Thứ hai, cột “ý nghĩ mình gắn vào” có những câu nào gần như giống hệt nhau qua nhiều ngày? Ví dụ Khoa phát hiện mình viết câu “cả lớp thấy mình kém” tới năm lần, cho năm chuyện khác nhau. Khi một câu xuất hiện bất kể chuyện gì xảy ra, nhiều khả năng nó là thói quen của đầu óc hơn là kết luận rút ra từ sự việc.

Thứ ba, so cột cuối giữa tuần đầu và tuần sau. Nhiều người thấy những câu gọi tên ngày hôm nay ở tuần sau bớt tuyệt đối hơn: ít “tệ hại”, nhiều “bình thường, có một chuyện cần sửa”. Đó là dấu hiệu cái nghiêng đang bớt lệch. Nếu không thấy gì khác, đừng vội bỏ; có khi chỉ cần đổi cách ghi cột ổn cho cụ thể hơn. Nhưng nếu đọc lại mà thấy gần như ngày nào cũng xám, đó là thông tin đáng mang tới một người có chuyên môn.

Một câu nói với mình khi đọc lại: “Mình đang đọc để hiểu thói quen của đầu mình, không phải để chấm điểm mình.”

Lúc thấy mọi thứ đều xám xịt kéo dài

Thỉnh thoảng thấy ngày u ám là bình thường. Nhưng nếu gần như ngày nào cũng thấy mọi thứ tồi tệ, kéo dài nhiều tuần; nếu bạn không còn thấy hứng thú với những gì từng thích; nếu giấc ngủ, chuyện ăn uống, việc làm, việc học hay các mối quan hệ bị ảnh hưởng rõ; hoặc nếu đã tập ghi hai cột đều đặn mà cột “ổn” vẫn trống trơn, thì đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được tình trạng đó cần hỗ trợ gì. Nếu tâm trạng nặng nề đi kèm mệt lả, tim đập nhanh, khó thở hay đau kéo dài, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Khi mọi thứ trông vô nghĩa đến mức có ý nghĩ không muốn sống hay muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình trong lúc đó.

Nếu muốn có người cùng xem lại cuốn sổ hai cột này, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mình nhớ lời chê lâu hơn lời khen?

Một cách giải thích phổ biến là đầu óc con người quen để ý mối đe doạ trước để tự bảo vệ. Lời chê được coi là “nguy hiểm” nên được tua lại nhiều lần, còn lời khen nghe xong là thôi. Biết vậy để không tự trách, rồi cố ý ghi lại lời khen cụ thể.

Nghĩ đến điều tồi tệ trước có giúp mình phòng bị không?

Có ích khi nó dẫn tới một việc phòng bị cụ thể, như mang áo mưa hay kiểm tra lại hồ sơ. Khi chỉ lặp lại cảnh tồi tệ trong đầu mà không dẫn tới việc gì, nó không còn là phòng bị mà là làm mình mệt thêm.

Ghi cột chuyện ổn có phải là tự lừa mình không?

Không, nếu những gì bạn ghi là chuyện có thật. Bài tập không đòi bạn bịa ra điều vui hay phủ nhận chuyện xấu. Nó chỉ bù vào phần mà đầu óc hay bỏ sót, để bức tranh gần với sự thật hơn.

Mình không tìm được chuyện gì ổn để ghi thì sao?

Hãy bắt đầu từ những thứ rất nhỏ và trung tính: đi làm an toàn, ăn được bữa trưa, trả lời xong một tin nhắn. Nếu nhiều ngày liền vẫn không ghi được gì và thấy trống rỗng, đó là tín hiệu nên nói chuyện với chuyên gia.

Người lạc quan có thiên về tin xấu không?

Có, xu hướng để ý tin xấu gặp ở hầu hết mọi người. Khác biệt thường nằm ở chỗ họ để tin xấu ở lại bao lâu và có nhìn thêm những phần khác của bức tranh hay không. Đó là thói quen tập được, không phải tính cách bẩm sinh.

Đọc tin tức xấu nhiều có làm mình nghĩ tiêu cực hơn không?

Nhiều người thấy vậy, nhất là khi đọc liên tục trước khi ngủ. Không cần bỏ hẳn tin tức, nhưng có thể chọn giờ đọc cố định và để ý ý nghĩ nào bật lên sau đó, rồi ghi lại như với mọi ý nghĩ khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138