TieuCuc.comTiêu Cực
Suy nghĩ tiêu cực khi đi làm và đi học

Mới đi làm hay nghĩ mình chậm hiểu: sổ tay ba tháng đầu cho người mới

Vào chỗ làm mới, cái gì cũng phải hỏi lại và đầu cứ bảo “mình chậm quá”? Ba hiểu lầm của người mới, cách gom câu hỏi và mẫu sổ tay ghi điều học được mỗi ngày.

A young Vietnamese man at an office desk writing on blank sticky notes while an older colleague leans in to help, laptop with a blank screen, soft window daylight

Mới đi làm mà hay nghĩ mình chậm hiểu thường là vì bạn đang đo mình bằng thước của người đã làm ở đó nhiều năm. Họ biết những thứ không ai ghi ra: ai duyệt việc gì, tệp nào để ở đâu, sếp thích báo cáo kiểu nào. Bạn thì phải học tất cả cùng lúc, nên cảm giác “cái gì cũng phải hỏi” là đúng với chặng đầu, không phải bằng chứng mình kém. Cách gỡ là ghi lại điều mình học được mỗi ngày, gom câu hỏi để hỏi đúng lúc, và hỏi lại ý nghĩ “mình chậm” mỗi khi nó bật lên.

Bài này dành cho người vừa ra trường đi làm, hoặc vừa chuyển sang chỗ làm mới. Ba tháng đầu ở đâu cũng có những ngày bạn về nhà mệt rã vì cảm giác mình lóng ngóng. Bạn không cần ép mình thấy tự tin. Bạn chỉ cần một cách nhìn công bằng hơn về chặng đường đang đi.

Vì sao ai mới vào cũng thấy mình chậm

Ở chỗ làm mới, phần lớn những gì bạn cần biết không nằm trong tài liệu hướng dẫn. Đó là “kiến thức ngầm”: thói quen của nhóm, những quy ước không ai nói, người nào nắm việc gì. Người cũ đã thấm những thứ đó đến mức quên rằng mình từng phải học. Khi họ giải thích nhanh một bước “dễ ợt”, bạn thấy mình chậm, trong khi thật ra bạn đang thiếu một lớp bối cảnh mà họ có sẵn.

Thêm vào đó, đầu óc người mới luôn ở trạng thái quá tải: tên người, tên phần mềm, quy trình, đường đi trong toà nhà. Khi quá tải, ai cũng nhớ kém hơn, phản ứng chậm hơn, dễ quên một chi tiết vừa được dặn. Đó là giới hạn chung của trí nhớ khi tiếp nhận nhiều thứ mới, không phải dấu hiệu bạn kém thông minh.

Cuối cùng là nỗi lo bị đánh giá. Tháng đầu, bạn biết mình đang “bị nhìn”, nên mỗi lần lúng túng được phóng to lên. Một câu hỏi lại trở thành “chắc anh ấy thấy mình ngốc”, một lỗi nhỏ thành “chắc hết thử việc là mình bị cho nghỉ”. Nỗi lo này lại làm bạn khó tập trung hơn, và vòng nghĩ cứ thế tự nuôi mình.

Ba hiểu lầm hay gặp của người mới

Hiểu lầm: người giỏi thì phải hiểu ngay từ lần đầu. Hiểu đúng: ở chỗ làm mới, người được đánh giá cao thường không phải người hiểu ngay, mà là người ghi chép, hỏi lại đúng chỗ và lần sau không phải hỏi lại câu đó nữa. Hiểu chậm mà chắc vẫn tốt hơn gật đầu cho qua rồi làm sai.

Hiểu lầm: hỏi nhiều là làm phiền, là lộ mình kém. Hiểu đúng: người hướng dẫn thường lo người mới không hỏi rồi làm sai hơn là lo bị hỏi nhiều. Điều làm phiền thật sự là hỏi lắt nhắt từng câu suốt cả ngày; gom lại và hỏi một lần thì khác hẳn.

Hiểu lầm: lỗi trong tháng đầu sẽ bị nhớ mãi. Hiểu đúng: hầu hết chỗ làm đều chờ người mới mắc lỗi trong giai đoạn đầu. Thứ người ta nhớ lâu hơn là cách bạn xử lý: có báo sớm không, có sửa không, có rút kinh nghiệm không.

Một câu để thay cho “mình chậm quá”. “Mình đang ở tuần thứ ba của một việc mà người khác đã làm ba năm.” Câu này không chối rằng bạn còn lóng ngóng, chỉ đặt sự lóng ngóng vào đúng hoàn cảnh của nó.

Một ví dụ đi trọn: lần giải thích thứ hai

Khoa vừa tốt nghiệp, làm kỹ sư ở một công ty xây dựng được ba tuần. Sáng nay Khoa phải nhờ anh hướng dẫn giải thích lại cách lập bảng khối lượng lần thứ hai.

  • Ý nghĩ bật lên: “Đã giải thích một lần rồi mà vẫn không nhớ. Chắc anh ấy nghĩ mình chậm hiểu. Ra trường loại khá mà làm cái này cũng không xong.” Cảm giác xấu hổ, lo, khoảng 7 trên 10 (chỉ để tự so).
  • Nhận ra bẫy: đọc ý nghĩ người hướng dẫn, dán nhãn “chậm hiểu”, và quên rằng mình mới ở đây ba tuần.
  • Câu hỏi lại: “Anh ấy có nói hay tỏ ra khó chịu không? Lần đầu anh ấy giải thích lúc mình đang ghi tên ba dự án khác, mình có đủ tâm trí để nhớ không? Lần này mình đã nhớ được những bước nào?”
  • Cách nhìn cân bằng: “Anh ấy giải thích lại bình thường, còn chỉ thêm một mẹo. Lần đầu mình bị quá tải nên quên. Lần này mình nhớ được bốn trong sáu bước, chỉ quên phần quy đổi đơn vị.”
  • Việc nhỏ: Khoa viết ngay sáu bước vào sổ bằng lời của mình, chụp lại một bảng mẫu, và tự làm thử một bảng nhỏ trong chiều. Cuối ngày, nhắn anh hướng dẫn: “Em làm thử bảng này rồi, anh xem giúp em phần quy đổi nhé.”

Khoa không cần tự nhủ rằng mình thông minh. Khoa chỉ cần biến lần hỏi thứ hai thành lần hỏi cuối cùng cho cùng một việc, và việc đó nằm trong tay mình.

Sổ tay người mới: ghi năm phút cuối mỗi ngày

Cuốn sổ này có hai việc: giữ lại những gì bạn đã học để khỏi phải hỏi lại, và cho bạn thấy bằng chứng rằng mình đang tiến. Ghi năm phút trước khi về, dòng đầu là ví dụ điền sẵn:

NgàyĐiều mới học được hôm nayÝ nghĩ “mình chậm” bật lênCâu hỏi còn lại cho ngày maiMột câu nhìn lại công bằng
Tuần 3, thứ BaSáu bước lập bảng khối lượng; ai duyệt bản vẽ“Phải hỏi lần hai, chắc mình ngốc”Quy đổi đơn vị khi bản vẽ dùng mét và mi-li-mét“Lần này mình nhớ được bốn bước, đã ghi lại cả sáu”
Tuần 3, thứ TưCách đặt tên tệp theo quy ước của nhóm(không có)Hỏi chị kế toán mẫu đề nghị tạm ứng“Hôm nay không phải hỏi lại gì cũ”
(của bạn)

Sau hai tuần, đọc lại cột thứ hai. Danh sách những thứ bạn đã học thường dài hơn nhiều so với cảm giác “mình chẳng biết gì”. Còn cột thứ ba giúp bạn thấy ý nghĩ “mình chậm” hay bật lên vào lúc nào: sau cuộc họp đông người, cuối ngày mệt, hay khi làm việc với một người cụ thể. Biết được lúc nó hay đến, bạn đỡ bị bất ngờ.

Gom câu hỏi để hỏi mà không thấy mình làm phiền

Nỗi lo “hỏi nhiều phiền người ta” hay khiến người mới im lặng rồi làm sai. Cách dưới đây giúp bạn hỏi đủ mà vẫn tôn trọng thời gian người khác:

  1. Khi có thắc mắc không gấp, ghi vào cột “câu hỏi còn lại” thay vì hỏi ngay. Thử tự tìm trong tài liệu hoặc tệp cũ mười phút trước.
  2. Hẹn người hướng dẫn một khung giờ cố định, ví dụ mười lăm phút cuối buổi chiều, để hỏi gom một lần.
  3. Hỏi kèm điều mình đã thử: “Em đã làm đến bước này, đang kẹt ở chỗ này, em hiểu là… có đúng không anh?” Câu hỏi như vậy cho thấy bạn đã cố gắng và giúp người kia trả lời nhanh.
  4. Với việc gấp hoặc có thể gây hậu quả nếu làm sai, hỏi ngay, không chờ. Hỏi muộn còn phiền hơn hỏi sớm.
  5. Sau khi được giải thích, ghi lại bằng lời của mình và đọc lại cho người kia nghe một lần nếu việc quan trọng.

Nhiều người mới thấy rằng khi hỏi theo cách này, cảm giác “mình phiền quá” giảm hẳn, vì họ có thể thấy người hướng dẫn trả lời thoải mái hơn. Đó là bằng chứng thật, thay cho điều đầu óc đã đoán trước.

Làm sao biết mình đang tiến, và những điều không cần làm

Dấu hiệu tiến bộ ở người mới thường rất nhỏ nên dễ bị bỏ qua: số câu hỏi lặp lại giảm đi; bạn bắt đầu trả lời được câu hỏi của người mới hơn mình; có một việc bạn làm trọn mà không cần ai xem lại; ý nghĩ “mình chậm” vẫn đến nhưng bạn nhận ra nó nhanh hơn. Có thể chấm mức lo cuối mỗi tuần từ 0 đến 10, chỉ để tự so với tuần trước, không phải điểm đánh giá bản thân.

Có vài việc bạn không cần làm. Không cần ở lại muộn mỗi ngày để chứng minh mình chăm chỉ; mệt quá còn làm bạn học chậm hơn. Không cần giấu lỗi để giữ hình ảnh; báo sớm bao giờ cũng nhẹ hơn là để lỗi tự lộ ra. Không cần so mình với một đồng nghiệp vào cùng đợt nhưng có kinh nghiệm làm thêm từ thời sinh viên; điểm xuất phát của hai người khác nhau.

Và không cần ép mình hết lo trong tháng đầu. Hơi hồi hộp là bình thường khi đang được nhìn và đang học nhiều. Mục tiêu là nỗi lo không lấn át việc học, chứ không phải không còn chút lo nào.

Khi áp lực tháng đầu kéo dài quá mức

Sổ tay và cách gom câu hỏi là kỹ năng tự chăm sóc ở mức nhẹ, không thay cho sự hỗ trợ của chuyên gia. Hãy cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý nếu đã qua vài tháng mà cảm giác mình chậm, mình kém vẫn nặng như ngày đầu; nếu bạn mất ngủ, ăn uống thất thường, sáng nào cũng sợ đi làm trong nhiều tuần; hoặc nếu bạn đã thử ghi chép, đã hỏi người hướng dẫn mà vẫn không thấy đỡ chút nào. Khi nỗi lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau đầu thường xuyên, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ.

Cũng cần tách một trường hợp khác: nếu môi trường thật sự khắc nghiệt — bị mắng chửi, bị giao việc vượt xa vai trò mà không ai hướng dẫn, bị chế giễu khi hỏi — thì chuyện không nằm ở ý nghĩ của bạn. Ghi lại sự việc cụ thể và nói chuyện với bộ phận nhân sự hoặc một người có kinh nghiệm mà bạn tin.

Cuốn sổ tay người mới là tài liệu tốt nếu bạn đi gặp chuyên gia, vì nó cho thấy cả những gì bạn đã học lẫn những ý nghĩ hay lặp lại. Nếu muốn có người cùng nhìn lại cuốn sổ ấy, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu thì người mới đi làm hết thấy mình chậm?

Không có mốc chung. Nhiều người thấy nhẹ hơn rõ sau khoảng ba tháng, khi đã quen người và quen quy trình, nhưng còn tuỳ độ phức tạp của công việc. Thay vì chờ hết hẳn, thử để ý xem cảm giác ấy có ít đi và ngắn hơn qua từng tuần không.

Hỏi lại cùng một câu hai lần có sao không?

Thường là không sao, nhất là trong những tuần đầu. Để lần hỏi thứ hai là lần cuối, hãy ghi lại câu trả lời bằng lời của mình và làm thử ngay. Người hướng dẫn thường để ý việc bạn có ghi chép, có áp dụng hơn là đếm số lần bạn hỏi.

Mắc lỗi trong thời gian thử việc thì nên làm gì?

Báo sớm cho người phụ trách, nói rõ chuyện gì đã xảy ra và đề xuất cách sửa nếu có. Sau đó ghi lại bài học vào sổ. Một lỗi được báo sớm và sửa gọn thường để lại ấn tượng tốt hơn bạn nghĩ, còn giấu lỗi mới là điều làm mất lòng tin.

Đồng nghiệp cùng vào một đợt làm nhanh hơn mình thì sao?

Mỗi người có điểm xuất phát khác: kinh nghiệm thực tập, việc làm thêm, cách học. So với chính mình của tuần trước công bằng hơn. Nếu bạn ấy làm tốt một việc, hỏi thử cách bạn ấy làm; biến phép so thành thông tin để học.

Có nên nói với người hướng dẫn rằng mình đang thấy áp lực không?

Nên nói ngắn gọn và gắn với việc: “Em đang hơi ngợp với phần này, anh cho em xin thêm tài liệu hoặc một buổi hướng dẫn được không?” Người hướng dẫn thường muốn biết sớm để điều chỉnh, hơn là thấy bạn âm thầm quá tải.

Mới đi làm mà muốn nghỉ việc vì thấy mình không hợp thì sao?

Đừng quyết định khi đang ở những tuần quá tải nhất. Ghi sổ tay ít nhất vài tuần, rồi đọc lại xem điều làm bạn mệt là do mình còn mới hay do bản chất công việc. Nếu vẫn phân vân, nói chuyện với người có kinh nghiệm trong nghề trước khi quyết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138