TieuCuc.comTiêu Cực
Hiểu suy nghĩ tiêu cực

Hay suy nghĩ tiêu cực có phải do yếu đuối: sáu hiểu lầm làm mình tự trách thêm

Hay nghĩ tiêu cực không phải do yếu đuối hay kém cỏi. Sáu hiểu lầm phổ biến khiến người ta tự trách thêm, kèm cách hiểu đúng và một việc nhỏ cho từng điều.

Two Vietnamese coworkers share a quiet conversation over cups of tea at a small cafe table by a bright window, seen from the side, relaxed posture, soft daylight

Không. Hay suy nghĩ tiêu cực không phải dấu hiệu của yếu đuối, kém cỏi hay “có vấn đề về tính cách”. Ý nghĩ tiêu cực đến với hầu hết mọi người, kể cả những người trông rất vững vàng. Nhiều người dễ có những vòng nghĩ dai hơn vì hoàn cảnh: áp lực kéo dài, những lần bị chê nặng lời, mệt mỏi, thiếu người để tâm sự. Đó là những điều xảy ra với mình, không phải lỗi của mình.

Điều làm vòng nghĩ nặng thêm thường là những hiểu lầm quanh nó — “người mạnh mẽ thì không nghĩ tiêu cực”, “chỉ cần nghĩ tích cực là xong”, “nói ra là than vãn”. Mỗi hiểu lầm thêm một lớp tự trách lên trên nỗi khó chịu sẵn có. Bài này đi qua sáu hiểu lầm hay gặp, cách hiểu đúng hơn, và một việc nhỏ làm được ngay cho mỗi điều.

Hiểu lầm một: “Người mạnh mẽ, lạc quan thì không bao giờ nghĩ tiêu cực”

Hiểu đúng hơn: Người mà bạn thấy lạc quan vẫn có những đêm nghĩ quẩn, những lần tự chê mình. Khác biệt thường không nằm ở việc ý nghĩ có đến hay không, mà ở chỗ họ tin nó bao nhiêu và để nó ở lại bao lâu. Mình chỉ thấy bề ngoài của người khác, nhưng lại thấy toàn bộ bên trong của chính mình — một phép so không công bằng.

Vì sao hiểu lầm này gây hại: Nó biến mỗi ý nghĩ tiêu cực thành bằng chứng “mình kém hơn người”. Lúc đó mình khổ hai lần: một vì ý nghĩ, hai vì xấu hổ đã có ý nghĩ đó.

Việc nhỏ: Lần tới khi thấy mình “không được như người ta”, viết thêm một dòng: “Mình đang so bên trong của mình với bên ngoài của họ.” Chỉ vậy thôi, không cần kết luận gì thêm.

Một câu hỏi để thử: Nghĩ tới người bạn thấy vững vàng nhất. Bạn có thật sự biết họ chưa bao giờ mất ngủ vì lo, chưa bao giờ tự chê mình? Hay mình chỉ chưa được nghe họ kể?

Hiểu lầm hai: “Chỉ cần nghĩ tích cực là hết”

Hiểu đúng hơn: Đè một ý nghĩ tiêu cực bằng một câu tích cực mà mình không tin thường không có tác dụng lâu, có khi còn làm ý nghĩ cũ bật lại mạnh hơn. Cách có ích hơn là nghĩ cân bằng: câu có cả cái khó lẫn cái ổn, dựa trên bằng chứng, đọc lên thấy thật.

Ví dụ: Thay vì “mình tuyệt vời, mình sẽ làm được hết”, thử “mình chưa quen việc này, mình đã làm được hai phần, phần còn lại cần hỏi thêm”. Câu sau ít hào hứng hơn nhưng bền hơn nhiều.

Việc nhỏ: Lấy một câu tiêu cực đang ám bạn, viết ba phiên bản: bản tiêu cực, bản “tích cực ép”, bản cân bằng. Đọc to cả ba và để ý bản nào bạn thật sự tin. Giữ bản đó.

Vì sao hiểu lầm này gây hại: Khi đã “nghĩ tích cực” mà vẫn buồn, người ta kết luận mình làm sai hoặc mình hỏng hẳn rồi. Thật ra cái sai nằm ở lời khuyên, không nằm ở người làm theo nó.

Hiểu lầm ba: “Nghĩ tiêu cực là do mình yếu ý chí”

Hiểu đúng hơn: Ý nghĩ tự động bật ra nhanh hơn ý chí. Không ai quyết định “giờ mình sẽ nghĩ mình vô dụng”. Ý chí không ngăn được ý nghĩ đến, nhưng có thể giúp làm những việc sau đó: ghi lại, hỏi lại, làm một việc nhỏ.

Thêm một điều: Mệt, đói, thiếu ngủ, áp lực kéo dài đều làm ý nghĩ u ám hơn với bất kỳ ai. Người đang chăm con nhỏ, làm hai việc một lúc, hay chăm người ốm trong nhà dễ có những vòng nghĩ nặng hơn — vì gánh nặng thật, không vì yếu.

Việc nhỏ: Khi bắt gặp mình nghĩ “sao mình yếu thế”, hỏi thêm một câu: “Hôm nay mình đã mang những gì?” Liệt kê ra. Nhiều khi danh sách đó giải thích được vì sao hôm nay khó.

Ví dụ: Chị Thu, mẹ một bé hai tuổi, đi làm toàn thời gian, tự trách “sao người ta nuôi con vẫn vui vẻ mà mình cứ nghĩ quẩn”. Khi liệt kê, chị thấy cả tháng chưa ngủ trọn đêm nào và chưa có buổi nào ra ngoài một mình. Câu cân bằng hơn: “Mình đang mệt thật, không phải mình kém.” Việc nhỏ: nhờ chồng trông con một buổi sáng thứ Bảy để chị ngủ bù.

Những hiểu lầm này từ đâu ra

Phần lớn chúng đến từ những câu nói rất quen trong đời sống: “đàn ông không được khóc”, “con gái phải vui vẻ”, “nghĩ nhiều làm gì cho mệt”, “ai chẳng có chuyện, ráng lên”. Người nói thường có ý tốt, muốn mình mạnh mẽ hơn. Nhưng nghe đủ nhiều lần, mình học được rằng cảm xúc khó chịu là thứ đáng xấu hổ và phải giấu đi, còn ý nghĩ tiêu cực là bằng chứng của sự kém cỏi.

Mạng xã hội thêm một lớp nữa: người ta đăng những khoảnh khắc đẹp, những câu khẩu hiệu “sống tích cực mỗi ngày”, hiếm ai đăng những đêm mất ngủ vì lo. Nhìn đủ lâu, dễ tin rằng ai cũng ổn trừ mình.

Biết nguồn gốc của hiểu lầm không làm nó biến mất ngay, nhưng giúp mình nhận ra khi nó lên tiếng. Lúc trong đầu vang lên câu “nghĩ nhiều làm gì, yếu thế”, thử hỏi: “Câu này là của mình, hay là câu mình nghe được từ ai đó, từ lâu rồi?” Nhiều người nhận ra câu tự trách quen nhất của họ thật ra mang đúng giọng của một người lớn trong nhà ngày xưa. Nhận ra như vậy không phải để trách người đó, mà để thấy mình có quyền chọn một câu khác, công bằng hơn, cho chính mình hôm nay.

Hiểu lầm bốn, năm và sáu: bảng hiểu lầm → hiểu đúng → việc nhỏ

Ba hiểu lầm còn lại hay gặp ở người đang cố tự gỡ. Dòng đầu tiên có kèm một ví dụ đi trọn để bạn hình dung.

Hiểu lầmHiểu đúng hơnViệc nhỏ làm ngay
“Nói ra là than vãn, làm phiền người khác”Kể với một người tin cậy giúp ý nghĩ bớt to tát; người thân thường muốn biết hơn mình nghĩ. Phúc, ba mươi hai tuổi, giữ trong lòng cả tháng chuyện sợ mất việc; khi kể với anh trai, anh nhắc Phúc từng qua một đợt cắt giảm và vẫn ổnNhắn cho một người: “Tối nay mình kể chuyện này mười phút được không? Mình chỉ cần được nghe.”
“Đã ghi nhật ký, hỏi lại ý nghĩ thì không được buồn nữa”Bài tập giúp ý nghĩ cân bằng hơn, không xoá cảm xúc. Buồn vẫn có thể còn, chỉ là đúng cỡ hơnSau khi ghi, viết thêm: “Mình vẫn buồn, và như vậy là được.”
“Đi gặp chuyên gia tâm lý nghĩa là mình có bệnh”Gặp chuyên gia cũng như đi khám sức khoẻ: để được đánh giá và có người đồng hành. Nhiều người tìm đến chỉ để học cách gỡ vòng nghĩ của mìnhViết ra ba điều bạn muốn hỏi nếu có dịp gặp một chuyên gia

Điểm chung của ba hiểu lầm: chúng đặt ra một chuẩn mực không ai đạt được — không bao giờ than, không bao giờ buồn sau khi đã “tập”, không bao giờ cần ai giúp — rồi trách mình vì không đạt. Gỡ được những chuẩn mực này nhiều khi đã làm nhẹ đi một nửa gánh nặng.

Câu nói với mình thay cho những câu tự trách quen thuộc

Khi nhận ra mình đang trách mình vì đã nghĩ tiêu cực, thử đổi sang những câu dưới đây. Chọn câu nào đọc lên thấy đúng với giọng của bạn:

  • “Mình đang có ý nghĩ tiêu cực. Có ý nghĩ không có nghĩa là mình hỏng.”
  • “Hôm nay mình mệt, nên đầu mình nói to hơn thường lệ.”
  • “Mình không cần hết buồn mới được nghỉ ngơi.”
  • “Mình sẽ không trách mình vì có cảm xúc. Mình chỉ xem lại câu mình đang nói với mình.”
  • “Nhờ người giúp cũng là một cách tự lo cho mình.”

Cách biết những câu này đang có ích: bạn thấy mình ít “trách lần hai” hơn — tức là khi ý nghĩ tiêu cực đến, bạn không còn thêm câu “sao mình lại nghĩ thế” vào sau nó. Cảm xúc ban đầu có thể vẫn còn, nhưng lớp tự trách phủ lên trên mỏng dần. Nhiều người thấy riêng việc bỏ được lớp thứ hai đã làm cả vòng nghĩ ngắn lại.

Điều không cần làm: không cần tin ngay những câu này. Đọc chúng như đọc một lời nhắc, lặp lại vào những lúc cần. Tin là chuyện đến sau.

Khi tự trách và nghĩ tiêu cực không còn ở mức thường ngày

Hiểu đúng về suy nghĩ tiêu cực giúp bớt tự trách, nhưng không thay được sự hỗ trợ của người có chuyên môn khi cần. Hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu tâm trạng nặng nề kéo dài nhiều tuần; nếu bạn mất hứng thú với hầu hết mọi việc, ăn ngủ đảo lộn, không làm việc hay học tập được như trước, ngại gặp cả những người thân nhất; nếu đã tự ghi chép, hỏi lại ý nghĩ, làm việc nhỏ đều đặn mà không thấy khác; hoặc nếu nghĩ nhiều đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau kéo dài — khi đó nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được những điều đó, và tìm đến họ là một quyết định tỉnh táo, không phải dấu hiệu yếu đuối.

Nếu ý nghĩ “mình vô dụng” đi tới chỗ thấy mình không đáng sống, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình. Đó là lúc cần có người ở bên, và việc nhờ đến người khác lúc đó là điều đúng nhất bạn có thể làm.

Câu hỏi thường gặp

Người hay nghĩ tiêu cực có phải người bi quan không?

Không nhất thiết. Nhiều người khá lạc quan về đời sống chung nhưng lại nghĩ tiêu cực dai dẳng về một chủ đề, như năng lực của mình hay chuyện tiền. Gọi tên chủ đề cụ thể giúp hơn là dán nhãn cả con người là bi quan.

Có phải người nhạy cảm thì dễ nghĩ tiêu cực hơn?

Người nhạy cảm thường để ý nhiều chi tiết hơn, kể cả chi tiết tiêu cực, nên có thể dễ bị ý nghĩ kéo đi. Nhưng nhạy cảm cũng giúp họ hiểu người khác tốt. Điều cần tập không phải bớt nhạy cảm, mà là hỏi lại những ý nghĩ bật lên từ chi tiết đó.

Nghĩ tiêu cực có di truyền không?

Đây là câu hỏi mà chỉ chuyên gia mới trả lời được cho từng người. Điều chắc là cách nghĩ trong từng tình huống chịu ảnh hưởng nhiều từ thói quen và hoàn cảnh, và những thói quen đó có thể tập lại từng chút, bất kể nền tảng của mỗi người.

Trẻ con hay nói “con dốt lắm” có đáng lo không?

Thỉnh thoảng nói vậy khi gặp bài khó là chuyện thường. Cha mẹ có thể hỏi con chuyện gì vừa xảy ra, tách sự việc khỏi lời con tự chê, và không so con với bạn. Nếu con lặp lại những lời như vậy thường xuyên, kéo dài, nên hỏi ý kiến chuyên gia.

Mình đã đọc nhiều về suy nghĩ tiêu cực mà vẫn không đỡ, vì sao?

Hiểu là bước đầu, nhưng thay đổi đến từ việc tập: ghi lại, hỏi lại, làm việc nhỏ, lặp lại nhiều lần. Nếu đã tập đều mà vẫn không đỡ, điều đó không có nghĩa bạn kém, mà có thể bạn cần một người có chuyên môn đồng hành.

Có nên giấu chuyện mình hay nghĩ tiêu cực ở chỗ làm không?

Bạn không có nghĩa vụ kể chuyện riêng ở chỗ làm. Nếu áp lực công việc là phần lớn nguyên nhân, nói với quản lý về khối lượng việc cụ thể có thể giúp. Chuyện cảm xúc sâu hơn thì nên chọn người tin cậy hoặc chuyên gia để chia sẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138