Sinh viên năm nhất thấy lạc lõng thường không phải vì mình khó gần hay không ai muốn chơi cùng, mà vì đầu óc đang kết luận quá sớm dựa trên vài tuần đầu: “Ai cũng có nhóm rồi”, “Mình không hợp với chỗ này”, “Ở cấp ba mình có bạn, lên đây chẳng ai cần mình”. Những câu đó nghe rất thật vì cảm giác cô đơn là thật. Cách gỡ là tách cảm giác ra khỏi kết luận, quan sát xem mình đang thật sự thiếu gì, rồi thử vài bước kết nối nhỏ đủ an toàn để làm.
Bài viết dành cho bạn đang ở những tháng đầu đại học, có thể xa nhà lần đầu, ở phòng trọ hay ký túc xá với người lạ. Lạc lõng ở giai đoạn này rất hay gặp, dù ít ai nói ra. Điều đó không có nghĩa bạn chọn sai trường, sai ngành, hay có gì đó không ổn với mình.
Những ý nghĩ hay đi kèm cảm giác lạc lõng
Cảm giác lạc lõng là một cảm xúc: hụt hẫng, trống trải, nhớ nhà. Nó không cần được sửa, nó cần được cho phép có mặt. Thứ làm nó nặng thêm là những ý nghĩ tự động đi kèm. Nhìn thấy một nhóm bạn cười đùa ở căng tin, đầu óc nói: “Họ thân nhau hết rồi, mình đến muộn.” Không ai rủ đi ăn tối, đầu óc nói: “Chắc mình nhạt nhẽo.” Bạn cùng phòng đi chơi cuối tuần, đầu óc nói: “Họ không muốn có mình.”
Những câu này dựa vào vài kiểu bẫy quen thuộc. Đọc ý nghĩ: tin rằng mình biết người khác không muốn chơi với mình. Vơ đũa cả nắm: một bữa tối không ai rủ thành “chẳng ai cần mình”. Kết luận vội: sau ba tuần đã chốt “mình không hợp ở đây”, trong khi những người bạn thân thời cấp ba cũng phải mất cả năm mới thân.
Có một điều nữa: nhóm bạn trông “thân nhau hết rồi” kia nhiều khi cũng mới quen nhau được hai tuần, và trong nhóm đó có thể có người cũng đang thấy lạc như bạn. Bạn chỉ nhìn thấy họ từ bên ngoài, đúng lúc họ đang cười. Cảm giác của từng người bên trong thì không ai nhìn thấy được.
Trong tuần qua mình có… — danh sách tự quan sát, không chấm điểm
Danh sách dưới đây không cộng điểm và không cho ra kết luận nào. Nó chỉ giúp bạn nhìn rõ mình đang ở đâu, để biết bắt đầu từ đâu. Đánh dấu và ghi chú bằng lời của mình. Dòng đầu là ví dụ:
| Trong tuần qua mình có… | Có / Không / Thỉnh thoảng | Ghi chú của mình |
|---|---|---|
| Nói chuyện với ít nhất một bạn cùng lớp ngoài chuyện bài vở | Thỉnh thoảng | Hỏi bạn ngồi cạnh về quê, nói được năm phút |
| Từ chối hoặc né một lời rủ rê vì ngại | ||
| Ăn một mình phần lớn các bữa | ||
| Gọi điện hoặc nhắn tin với gia đình, bạn cũ | ||
| Ở trong phòng cả ngày cuối tuần | ||
| Tham gia một hoạt động ngoài giờ học, dù chỉ đứng xem | ||
| Nghĩ “mình không hợp ở đây” nhiều lần trong ngày |
Đọc lại cột ghi chú, không phải cột đánh dấu. Bạn có thể thấy những điều như “mình hay né trước khi người ta kịp từ chối”, hay “mình vẫn giữ liên lạc với nhà, chỉ là chưa có ai ở đây”. Những phát hiện đó cho biết bước nhỏ tiếp theo nên là gì. Danh sách này không dùng để kết luận bạn “ổn” hay “không ổn”; điều đó chỉ chuyên gia mới đánh giá được nếu cần.
Một ví dụ đi trọn: tháng đầu ở thành phố lớn
Vy từ một thị trấn nhỏ lên thành phố học năm nhất, ở ký túc xá với ba bạn cùng phòng đến từ ba tỉnh khác.
- Tình huống: tối thứ Sáu, ba bạn cùng phòng rủ nhau đi xem phim. Vy đang tắm nên không nghe thấy, khi ra thì phòng đã trống.
- Ý nghĩ bật lên: “Họ cố tình không rủ mình. Mình chẳng hợp với ai ở đây. Biết thế học gần nhà.” Cảm giác: tủi, cô đơn, nhớ nhà, tự chấm khoảng 8 trên 10 (chỉ để tự so).
- Nhận ra bẫy: đọc ý nghĩ (“cố tình”), vơ đũa cả nắm (“chẳng hợp với ai”), kết luận vội về cả lựa chọn trường.
- Câu hỏi lại: “Mình có bằng chứng họ cố tình không? Tuần trước có ai từng rủ mình đi ăn không? Nếu ngược lại, mình có thể vô tình đi mà quên rủ một người đang trong phòng tắm không?”
- Cách nhìn cân bằng: “Có thể họ rủ lúc mình không nghe thấy, có thể họ quên. Tuần trước một bạn đã mời mình ăn bánh quê. Mình mới ở đây một tháng, chưa đủ để biết mình hợp hay không.”
- Việc nhỏ: Vy gọi cho mẹ mười phút, rồi nhắn vào nhóm phòng: “Lần sau đi đâu nhớ gọi mình với nha, hôm nay mình đang tắm.” Một bạn trả lời ngay: “Ủa tụi mình tưởng bà ngủ rồi, Chủ nhật đi ăn lẩu không?”
Không phải lần nào câu trả lời cũng dễ chịu như vậy. Nhưng chỉ khi hỏi, Vy mới có thông tin thật để thay cho câu chuyện tự viết trong đầu.
Vài thử nghiệm kết nối nhỏ, đủ an toàn để làm
Không cần “mở lòng” hay “hoà đồng” ngay. Chọn một việc mỗi tuần, làm xong thì ghi lại bạn đã đoán điều gì sẽ xảy ra và điều gì thật sự xảy ra:
- Hỏi bạn ngồi cạnh một câu về bài học, rồi hỏi thêm một câu ngoài bài: “Bạn ở gần trường không?”
- Ngồi cùng bàn với một nhóm ở căng tin khi còn chỗ trống, hỏi “mình ngồi đây được không?”.
- Đến xem một buổi sinh hoạt câu lạc bộ, không cần đăng ký, chỉ đứng xem nửa tiếng.
- Rủ một người cùng phòng đi chợ hay đi mua đồ dùng, việc có lý do rõ ràng nên đỡ ngại.
- Nhận một phần việc nhỏ trong bài tập nhóm và nhắn hỏi các bạn về tiến độ.
- Hẹn gọi điện với một người bạn cũ mỗi tuần, để không phải gánh hết nỗi nhớ một mình trong lúc chờ có bạn mới.
Có những lần bạn bắt chuyện và người kia trả lời nhạt. Điều đó thường nói về ngày hôm đó của họ nhiều hơn là về bạn. Ghi lại cả những lần đó, rồi đọc cả danh sách sau một tháng: nhiều người thấy số lần dễ chịu nhiều hơn số lần hụt, khác hẳn với điều đầu óc đã dự đoán.
Những điều hay làm sai trong những tháng đầu
Chờ đến khi thấy “thuộc về” mới tham gia. Cảm giác thuộc về thường đến sau khi đã tham gia một thời gian, không phải trước. Chờ cảm giác đến rồi mới đi là chờ một thứ chỉ có được khi đã đi.
So bạn mới với bạn cấp ba. Bạn cấp ba là kết quả của ba năm, có khi mười năm. Đem bạn mới quen vài tuần ra so thì ai cũng hụt. Cho mối quan hệ mới thời gian của nó.
Rút vào phòng và lướt điện thoại hàng giờ. Lúc đó dễ chịu, nhưng càng ở trong phòng lâu, bằng chứng “mình lẻ loi” càng nhiều, và bước ra ngoài càng khó. Đặt cho mình một việc ra khỏi phòng mỗi ngày, dù chỉ đi mua đồ ăn sáng.
Tự trách vì nhớ nhà. Nhớ nhà không có nghĩa là bạn yếu hay chưa trưởng thành. Gọi về nhà thường xuyên là cách giữ một chỗ dựa trong lúc xây chỗ dựa mới, không mâu thuẫn với việc làm quen ở trường.
Câu nói với chính mình, và cách biết mọi thứ đang khá lên
Khi ý nghĩ “chỉ mình lẻ loi” bật lên, thử đáp lại bằng một câu đúng sự thật thay vì một câu động viên chung chung. Ví dụ: “Mình mới ở đây được sáu tuần, chưa đủ để biết mình hợp hay không.” Hoặc: “Mình đang thấy cô đơn, và cảm giác này hay gặp ở năm nhất. Nó không nói lên mình là người thế nào.” Hoặc: “Hôm nay mình chưa có ai đi ăn cùng; tuần trước mình đã có một lần.” Những câu này không ép bạn vui lên, chỉ giữ cho cảm giác cô đơn không tự viết thêm kết luận về tương lai.
Tránh những câu như “phải hoà đồng lên”, “người khác làm được sao mình không làm được”. Chúng biến cảm giác lạc lõng thành một lỗi nữa để tự trách, và thường khiến bạn càng muốn ở trong phòng.
Để biết mọi thứ đang khá lên, đừng đợi đến khi có một nhóm bạn thân. Để ý những dấu hiệu nhỏ hơn: số ngày trong tuần bạn nói chuyện với ít nhất một người tăng lên; bạn thấy ít ngại hơn khi ngồi cạnh người lạ; ý nghĩ “mình không hợp ở đây” vẫn đến nhưng ít bám lâu như trước. Có thể chấm mức cô đơn từ 0 đến 10 vào cuối mỗi tuần, chỉ để tự so với tuần trước, không phải điểm đánh giá bạn. Một con số giảm dần qua vài tuần, dù chậm, là dấu hiệu bạn đang đi đúng hướng.
Khi cảm giác lạc lõng không còn là chuyện của vài tuần đầu
Lạc lõng trong học kỳ đầu là chuyện thường gặp và thường dịu dần. Hãy tìm thêm hỗ trợ nếu sau nhiều tuần cảm giác vẫn nặng như cũ hoặc nặng hơn; nếu bạn bỏ học nhiều buổi, ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, ăn uống thất thường; nếu bạn gần như không nói chuyện với ai ngoài giờ học; hoặc nếu đã thử những bước nhỏ ở trên mà vẫn không thấy khá hơn. Nhiều trường có phòng hỗ trợ hoặc tư vấn sinh viên, cố vấn học tập cũng là người có thể bắt đầu cùng bạn.
Nếu có những triệu chứng cơ thể như tim đập nhanh, khó thở, đau đầu hay đau bụng kéo dài, nên đi khám để loại trừ nguyên nhân sức khoẻ. Bài viết này chỉ là kỹ năng tự chăm sóc ở mức nhẹ, không thay cho sự đánh giá của chuyên gia. Nếu muốn có người cùng nhìn lại những gì bạn đã ghi, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Có lúc cô đơn kéo thành những ý nghĩ như “chẳng ai cần mình”, “biến mất cũng không ai để ý”. Những ý nghĩ ấy cần được nói ra. Nếu có lúc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất thấy lạc lõng có phải là bình thường không?
Có, đây là trải nghiệm rất hay gặp, nhất là khi xa nhà lần đầu. Môi trường mới, người lạ, cách học khác khiến ai cũng cần thời gian thích nghi. Chỉ nên lo hơn khi cảm giác kéo dài nhiều tuần mà không dịu, hoặc ảnh hưởng rõ đến ăn ngủ và việc học.
Mãi không có bạn thân ở trường thì có sao không?
Bạn thân không đến theo lịch. Có người có bạn thân từ tuần đầu, có người phải đến năm hai, năm ba. Trong lúc đó, vài người quen để học nhóm, ăn trưa cùng đã là chỗ dựa đáng kể. Không cần bạn thân mới thấy mình thuộc về một nơi.
Có nên chuyển trường vì thấy không hợp?
Không nên quyết định trong vài tuần đầu, khi cảm giác lạc lõng đang mạnh nhất. Thử ghi chép và làm các bước nhỏ ít nhất qua một học kỳ, rồi nhìn lại cùng gia đình hoặc cố vấn học tập. Lúc đó bạn sẽ có thông tin rõ hơn là chỉ có cảm giác.
Người hướng nội làm sao làm quen ở đại học mà không thấy mệt?
Chọn những hoạt động có việc cụ thể để làm cùng nhau, như học nhóm, câu lạc bộ theo sở thích, tình nguyện, vì có việc chung thì đỡ phải nói chuyện vu vơ. Gặp ít người nhưng gặp lại nhiều lần thường hợp với người hướng nội hơn là đi nhiều buổi đông người.
Gọi về nhà nhiều có làm mình khó hoà nhập hơn không?
Thường là không. Giữ liên lạc với gia đình và bạn cũ giúp bạn có chỗ dựa trong lúc chưa có bạn mới. Chỉ nên để ý nếu bạn dùng việc gọi về để tránh mọi cơ hội làm quen ở trường; khi đó, thử cân bằng mỗi tuần một bước nhỏ ở cả hai phía.
Bạn cùng phòng không thân thiện thì nên làm gì?
Trước hết, kiểm lại suy đoán: họ lạnh nhạt với riêng mình hay với mọi người, hay chỉ là tính ít nói. Nói chuyện nhẹ nhàng về những việc chung trong phòng là bước an toàn. Nếu có chuyện bắt nạt hay xúc phạm, hãy báo ban quản lý ký túc xá hoặc phòng công tác sinh viên.