Sau một lần vấp ngã, giọng trong đầu thường chỉ biết chê. Bài tập lá thư người bạn thân đổi người cầm bút: bạn viết cho chính mình, nhưng bằng giọng của một người bạn hiểu mình, thương mình và cũng đủ trung thực để không nói dối. Lá thư nhìn thẳng vào chuyện đã xảy ra, thừa nhận nó khó, nhắc những điều mình đang quên, và gợi một bước tiếp theo. Nhiều người thấy giọng tự trách dịu đi rõ rệt sau khi viết, vì lần đầu tiên chuyện đó được kể bằng một giọng khác.
Phần dưới hướng dẫn cách chọn "người bạn" để viết, các bước viết trong khoảng hai mươi phút, một lá thư mẫu đã viết sẵn cho một tình huống cụ thể, những lỗi hay gặp khiến thư thành bản cáo trạng hoặc lời khen sáo, cách đọc lại, và khi nào bài tập này không đủ.
Vì sao đổi người cầm bút lại có tác dụng
Khi bạn nghe một người bạn kể chuyện họ mắc lỗi, bạn tự nhiên nhìn thấy cả bức tranh: họ đã mệt thế nào, hoàn cảnh khó ra sao, họ đã làm đúng được những gì. Khi chuyện xảy ra với chính mình, bức tranh ấy co lại chỉ còn một chấm đen là cái lỗi. Bài tập lá thư mượn chính khả năng nhìn rộng mà bạn vẫn dành cho người khác, rồi hướng nó về phía mình.
Viết ra giấy cũng khác với nghĩ trong đầu. Ý nghĩ trong đầu chạy nhanh, nhảy từ chuyện này sang chuyện khác, và giọng chê dễ chen ngang. Viết buộc mình chậm lại, đi từng câu, và nhìn thấy những câu vừa viết. Khi đọc lại, bạn đọc nó như đọc thư của người khác gửi, nên dễ tin hơn so với một câu tự nhủ thoáng qua.
Điều quan trọng là lá thư không phải để thuyết phục bạn rằng không có gì sai. Một người bạn thân thật sự không nói dối bạn. Họ nói "chuyện đó có sai thật", nhưng nói theo cách khiến bạn muốn đứng dậy sửa, chứ không muốn trốn đi.
Các bước viết trong hai mươi phút
Chuẩn bị giấy bút hoặc một ghi chú trên điện thoại, ngồi ở chỗ không bị làm phiền. Không cần văn hay, không ai chấm bài này.
- Chọn người bạn. Có thể là một người bạn có thật mà bạn quý, một người thân hiền hậu, hoặc một người bạn tưởng tượng: tử tế, khôn ngoan, biết hết mọi điểm mạnh yếu của bạn và vẫn thương bạn. Nếu khó hình dung, hãy nghĩ đến người mà bạn sẽ tìm đến đầu tiên khi có chuyện.
- Viết hai ba dòng kể lại chuyện đã xảy ra, ở ngôi thứ hai, như người bạn đang nói với bạn: "Hôm qua cậu đã…". Chỉ kể sự việc, chưa phán xét.
- Viết điều người bạn thấy về cảm giác của bạn. "Tớ biết cậu đang rất xấu hổ, và cứ nghĩ đi nghĩ lại chuyện đó."
- Viết điều người bạn nhắc về hoàn cảnh. Lúc đó bạn đang mệt, đang lo chuyện gì, có những điều gì nằm ngoài tầm tay.
- Viết điều người bạn nhắc về những gì bạn vẫn đang làm đúng. Không cần nhiều, hai ba điều có thật là đủ.
- Viết một gợi ý cho bước tiếp theo, nhỏ và cụ thể. Một người bạn tốt không bảo "cậu phải thay đổi hết", mà gợi một việc làm được trong tuần này.
- Ký tên người bạn ở cuối thư, rồi gấp lại, để sang một bên ít nhất vài giờ.
Nếu đến bước nào bạn thấy bí, hãy tự hỏi: "Nếu người bạn ấy đang ngồi cạnh mình, họ sẽ nói gì?" Thường câu trả lời đến nhanh hơn bạn nghĩ, vì bạn đã quen nói những lời như vậy với người khác.
Một lá thư mẫu đã viết sẵn
Tình huống giả định: Tuấn, nhân viên kinh doanh, nói lỡ một câu thiếu tế nhị về cân nặng của một đồng nghiệp trong bữa trưa. Cả bàn im lặng, đồng nghiệp ấy cười gượng rồi đi trước. Tối đó Tuấn nằm nghĩ mãi: "Mình đúng là vô duyên, ai cũng ghét mình rồi." Đây là lá thư Tuấn viết, bằng giọng của người anh họ mà Tuấn quý nhất:
"Tuấn này, trưa nay em đã nói một câu đùa về cân nặng của chị Thu, và chị ấy rõ ràng không vui. Anh biết em đang rất ngượng, cứ nghĩ đi nghĩ lại cảnh cả bàn im lặng. Anh hiểu, vì em là người để ý đến cảm xúc của người khác — nếu không, em đã chẳng mất ngủ vì chuyện này. Câu đó không hay thật, em biết điều đó. Nhưng một câu nói vụng không biến em thành người vô duyên. Em vẫn là người hay giúp mọi người khi họ cần, hay nhớ sinh nhật cả phòng. Mai em thử gặp riêng chị Thu, nói ngắn gọn rằng em xin lỗi vì câu đùa không phải lúc. Không cần giải thích dài. Rồi thôi, để chuyện đó được khép lại. Anh luôn đứng về phía em. — Anh Hải."
Để ý lá thư có đủ các phần: kể lại sự việc, thừa nhận cảm giác, gọi đúng lỗi là lỗi, nhắc những điều có thật về con người Tuấn, và một việc nhỏ cụ thể. Nó không nói "chị ấy nhạy cảm quá" hay "chẳng có gì đâu". Hôm sau Tuấn xin lỗi, chị Thu gật đầu và bảo không sao. Tuấn vẫn hơi ngượng mấy hôm, nhưng không còn nằm nghĩ mãi.
Những lỗi khiến lá thư mất tác dụng
Thư thành bản cáo trạng. Viết được vài dòng thì giọng chê chen vào: "nhưng thật ra cậu cũng hay vô duyên lắm, lần trước nữa…". Nếu thấy câu chữ đang liệt kê tội, dừng bút, đọc lại câu đầu tiên và quay về đúng một chuyện.
Thư thành lời khen sáo. "Cậu giỏi giang hơn ai hết, chẳng có lỗi gì cả." Đọc lại bạn sẽ không tin, và giọng chê càng có lý. Người bạn thân thật sự công nhận cái sai, rồi mới an ủi.
Đổ hết lỗi cho người khác. Thư có nhắc hoàn cảnh, nhưng nếu toàn bộ lá thư là "tại sếp", "tại họ", nó đang bao biện, không phải tử tế. Người bạn tốt giúp bạn thấy phần của mình rõ hơn chứ không xoá nó đi.
Viết khi cảm xúc đang dâng cao nhất. Ngay sau chuyện xảy ra, có khi bạn chưa đủ bình tĩnh để nghe giọng người bạn. Đợi vài giờ, đi một vòng, uống cốc nước rồi hãy viết.
Giao cho mình một việc quá lớn. "Từ mai cậu phải thay đổi tính cách." Việc quá lớn sẽ không làm, và rồi thành thêm một lý do tự trách. Gợi ý trong thư nên làm xong trong một ngày.
Lúc nào nên viết, lúc nào nên để sau
Lá thư có ích nhất khi bạn đã đủ bình tĩnh để nghe một giọng khác, nhưng chuyện vẫn còn đủ mới để giọng chê đang lên tiếng. Vài gợi ý về thời điểm:
- Nên viết: tối hôm đó hoặc sáng hôm sau, khi cảm giác đã dịu bớt nhưng ý nghĩ vẫn quay lại nhiều lần.
- Nên viết: khi bạn nhận ra mình đã tua lại chuyện đó ba bốn lần mà không ra thêm điều gì mới.
- Nên viết: trước một lần phải gặp lại người liên quan, để bước vào cuộc gặp với giọng bình tĩnh hơn.
- Nên để sau: ngay trong lúc cảm xúc đang dâng cao, tay còn run, đầu óc chỉ toàn lời chê. Lúc đó, việc trước tiên là cho cơ thể dịu lại: đi bộ một vòng, uống nước, ngồi cạnh một người quen.
- Nên để sau: lúc đã quá khuya và rất mệt. Thư viết lúc kiệt sức dễ trượt thành bản cáo trạng.
- Nên tìm người cùng làm: khi chuyện liên quan tới một mất mát lớn hay một trải nghiệm rất đau, viết một mình có thể gợi lại quá nhiều.
Không cần viết cho mọi chuyện nhỏ. Bài tập này dành cho những lần vấp ngã cứ đeo bám bạn, còn với chuyện nhỏ thì một câu tự nhủ bằng giọng người bạn đã đủ.
Đọc lại lá thư thế nào
Sau khi để lá thư sang một bên vài giờ hoặc qua một đêm, hãy đọc lại thật chậm, tốt nhất là đọc thành tiếng nhỏ. Khi đọc, để ý câu nào chạm vào bạn, câu nào nghe chưa thật. Câu chưa thật có thể sửa: bớt một lời khen, thêm một chi tiết cụ thể. Câu chạm vào bạn có thể chép ra một mẩu giấy nhỏ, giữ trong ví hay ghi chú điện thoại, dùng cho những lần giọng chê quay lại.
Có người giữ một tệp gồm những lá thư như vậy. Mỗi khi gặp chuyện mới, họ đọc lại vài lá cũ trước khi viết lá mới. Việc này giúp họ thấy những chuyện từng tưởng không qua nổi rồi cũng qua, và giọng người bạn trong thư dần trở nên quen thuộc như một giọng thật trong đầu.
Bạn có thể ghi cảm giác trước khi viết và sau khi đọc lại theo thang 0 đến 10, chỉ để tự so xem bài tập có giúp nhẹ hơn không. Đây không phải điểm đánh giá, và con số giảm ít cũng vẫn là có ích. Nếu sau vài lá thư mà cảm giác không đổi, có thể bạn cần một cách khác, hoặc cần người cùng làm.
Khi một lá thư không đủ
Bài tập này phù hợp cho những lần vấp ngã đời thường. Nếu chuyện bạn đang tự trách liên quan tới một trải nghiệm rất nặng nề trong quá khứ, nếu viết ra làm bạn rơi vào cảm giác tồi tệ hơn thay vì nhẹ đi, nếu tự trách đã kéo dài nhiều tuần và làm bạn mất ngủ, chán ăn, bỏ bê công việc hay học tập, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý thay vì cố viết thêm. Chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được điều bạn đang trải qua và cách nào an toàn cho bạn.
Nếu trong lúc viết, bạn nhận ra mình có ý nghĩ không muốn sống hoặc muốn làm hại bản thân, hãy dừng bài tập và nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình lúc ấy.
Nếu muốn có người cùng đọc những lá thư này với bạn, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Viết thư cho chính mình có kỳ quặc không?
Lúc đầu nhiều người thấy hơi ngượng, nhưng đây là một bài tập viết đơn giản, không ai đọc ngoài bạn. Thứ bạn đang tập là nghe một giọng khác ngoài giọng chê, và viết ra giấy là cách dễ nhất để nghe giọng đó.
Không nghĩ ra người bạn nào để viết thì làm sao?
Bạn có thể tưởng tượng một người hoàn toàn mới: tử tế, khôn ngoan, biết rõ bạn mà vẫn thương bạn. Cũng có thể hỏi mình sẽ viết gì cho một người bạn đang gặp đúng chuyện này, rồi đổi tên người nhận thành tên mình.
Lá thư nên dài bao nhiêu?
Không cần dài. Mười đến mười lăm câu là đủ nếu có đủ các phần: kể lại sự việc, thừa nhận cảm giác, gọi đúng lỗi, nhắc điều mình vẫn làm đúng và gợi một bước tiếp. Thư quá dài dễ trượt sang liệt kê tội.
Viết xong mà vẫn tự trách thì có phải làm sai không?
Không hẳn. Cảm xúc thường cần thời gian theo kịp. Hãy đọc lại lá thư sau một đêm, sửa những câu chưa thật. Nếu nhiều lá thư liên tiếp không giúp gì, đó là tín hiệu nên thử cách khác hoặc tìm người hỗ trợ.
Có nên đưa lá thư cho người khác đọc không?
Không bắt buộc. Lá thư viết cho bạn, nên giữ riêng cũng được. Nếu bạn có một người tin cậy và muốn chia sẻ, đọc cho họ nghe có thể giúp, nhưng chỉ khi bạn thấy an toàn để làm vậy.
Bài tập này có thay được việc gặp chuyên gia tâm lý không?
Không. Đây là kỹ năng tự chăm sóc cho những lần vấp ngã thường ngày. Khi tự trách kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ và công việc, hoặc gắn với chuyện cũ quá nặng, nên gặp chuyên gia để được hỗ trợ phù hợp.