Khi con nói "con dốt", "con chẳng làm được gì", điều đang xảy ra thường là một ý nghĩ tự động bật lên sau một lần không như ý, rồi con lấy nó làm nhãn dán cho cả bản thân. Cách đáp giúp được con nhất là nghe cảm xúc của con trước, tách việc vừa xảy ra khỏi con người con, rồi cùng con tìm lại những lần con đã làm được — chứ không phải vội cãi "con giỏi mà" hay mắng "nói linh tinh". Nếu câu tự chê kéo dài nhiều tuần, kèm thay đổi ăn ngủ, học hành hay bạn bè, cha mẹ nên đưa con gặp chuyên gia.
Bài viết cho cha mẹ có con tuổi đi học. Không có bảng chấm điểm con, không xếp hạng, không so con với bạn. Chỉ có cách nghe, cách đáp, vài việc nhỏ làm cùng con trong tuần, và những dấu hiệu cha mẹ nên nhờ người có nghề.
Điều gì đang diễn ra khi con nói "con dốt"
Trẻ cũng có ý nghĩ tự động như người lớn: một chuyện xảy ra, một câu bật lên trong đầu trước khi kịp nghĩ. Làm sai một bài toán, bị bạn trêu, bị cô nhắc trước lớp — câu "mình dốt" xuất hiện. Khác người lớn ở chỗ trẻ chưa có nhiều kinh nghiệm để tự hỏi lại câu đó, nên dễ tin nó là sự thật.
Một lần thất bại nhỏ thành nhãn dán cho cả con người: không phải "con chưa làm được bài này" mà là "con dốt". Đây là kiểu nghĩ dán nhãn và vơ đũa cả nắm, rất thường gặp. Càng lặp lại, nhãn càng dính, và con bắt đầu né những việc có thể làm sai, vì "đằng nào con cũng không làm được".
Trẻ còn học cách nói về bản thân từ người lớn xung quanh: cách cha mẹ phản ứng khi con sai, cách cha mẹ nói về chính mình khi gặp chuyện không như ý. Điều này không có nghĩa cha mẹ có lỗi. Nó chỉ cho thấy cha mẹ có trong tay một công cụ rất mạnh để giúp con: chính cách mình nói chuyện hằng ngày.
Những câu cha mẹ hay nói, con nghe ra điều gì
Những câu bên trái đều xuất phát từ thương con. Chúng chỉ chưa chạm được tới điều con đang cảm thấy.
| Câu quen miệng | Con có thể nghe ra | Thử nói |
|---|---|---|
| "Con giỏi mà, nói gì kỳ vậy." | Ba mẹ không hiểu con đang thấy gì | "Nghe con nói vậy, chắc hôm nay con buồn lắm." |
| "Đừng nói linh tinh." | Con không được buồn, không được kể | "Chuyện gì làm con nghĩ vậy, kể ba mẹ nghe được không?" |
| "Bạn A làm được sao con không làm được?" | Con kém hơn bạn, ba mẹ thất vọng | "Bài này khó với con ở chỗ nào?" |
| "Lần sau cố lên là được." | Lỗi là do con chưa cố | "Mình xem lại cùng nhau, chỗ nào con làm được rồi, chỗ nào còn vướng." |
| Ví dụ đã điền: con nói "con dốt toán" | Con đang xấu hổ sau bài kiểm tra | "Con thấy bài hôm nay khó. Mình cùng tìm một bài con đã làm đúng tuần trước nhé." |
Đổi một câu quen miệng không cần hoàn hảo. Lỡ nói câu cũ rồi, cha mẹ có thể quay lại: "Lúc nãy mẹ nói vội. Mẹ muốn nghe con kể lại." Trẻ học được nhiều từ việc người lớn biết sửa lời.
Ba bước đáp lại khi con tự chê
Ba bước dưới đây dùng được cho trẻ từ tuổi tiểu học trở lên, chỉ cần đổi lời cho hợp tuổi.
- Gọi tên cảm xúc trước. "Con đang thấy buồn và xấu hổ, đúng không?" Chưa vội nói tới chuyện đúng sai. Khi cảm xúc được gọi tên, con dịu xuống và nghe được tiếp.
- Tách việc ra khỏi con người. "Con chưa làm được bài này" khác với "con dốt". Cha mẹ nói lại bằng câu thứ nhất, nhẹ nhàng, không cần giảng giải: "À, là bài toán chia này còn khó với con."
- Cùng tìm bằng chứng khác. "Có lần nào con làm được một bài khó không?" Để con tự nhớ ra. Nếu con chưa nghĩ ra, cha mẹ gợi một lần cụ thể: "Tuần trước con tự giải được bài đố, mẹ còn nhớ."
Mục tiêu không phải làm con tin ngay "con giỏi". Mục tiêu là con thấy câu "con dốt" không phải toàn bộ sự thật, và biết rằng có thể hỏi lại một ý nghĩ.
Một tình huống đi trọn
Na, học lớp năm, về nhà ném cặp xuống: "Con dốt nhất lớp, con không đi học nữa."
- Ý nghĩ bật lên ở con: "Cô gọi con lên bảng mà con không làm được, cả lớp thấy con dốt."
- Mẹ nghe trước: mẹ ngồi xuống cạnh con: "Bị gọi lên bảng mà không làm được, chắc con xấu hổ lắm." Na khóc một lúc, mẹ ngồi yên.
- Tách việc khỏi con người: "Hôm nay con chưa làm được bài trên bảng. Còn chuyện con dốt thì mẹ chưa thấy đúng."
- Cùng hỏi lại: "Có bạn nào nói con dốt không, hay con đoán vậy?" Na nghĩ: "Không ai nói. Bạn Thảo còn chỉ con chỗ sai."
- Cách nhìn cân bằng hơn con tự nói: "Con chưa hiểu bài chia có dư. Con không phải dốt nhất lớp."
- Việc nhỏ: tối đó mẹ với con làm lại hai bài chia có dư, con làm đúng một bài. Mẹ không khen "giỏi quá", chỉ nói "con tự tìm ra chỗ sai rồi đấy".
Na vẫn sợ bị gọi lên bảng. Điều thay đổi là con biết mình có thể kể chuyện đó với mẹ, và câu "con dốt" bắt đầu có một câu khác đứng cạnh.
Việc nhỏ làm cùng con trong tuần
Một cuốn sổ nhỏ ghi "những việc con đã làm được", không ghi điểm, không ghi thứ hạng. Mỗi tối con tự kể một việc, dù rất nhỏ: tự buộc dây giày, giúp em, hỏi cô một câu. Cha mẹ ghi lại bằng lời của con. Khi con lại nói "con chẳng làm được gì", cùng giở sổ ra đọc.
Một câu hỏi "thám tử" dùng hằng tuần: "Câu con nghĩ trong đầu là gì? Có bằng chứng nào cho thấy nó đúng? Có bằng chứng nào cho thấy nó chưa đúng?" Trẻ thường thích vai thám tử hơn vai người bị dạy.
Một việc con giỏi hoặc thích, ngoài chuyện học: nấu một món đơn giản, chăm cây, vẽ, sửa đồ chơi. Cho con có chỗ để cảm thấy mình làm được, không bị đo bằng điểm số.
Điều không nên làm: thưởng tiền hay quà theo điểm số để "khích lệ", đem con đi so với anh chị hay bạn cùng lớp, hay khen chung chung "con là nhất". Những cách đó dễ làm con càng sợ thất bại hơn.
Cha mẹ để ý lời mình nói về chính mình
Con nghe cách cha mẹ nói về bản thân nhiều hơn cha mẹ nghĩ. "Mẹ đúng là đồ hậu đậu", "ba ngu thật, lại quên" — nói vui thôi, nhưng trẻ học được rằng làm sai thì gán nhãn cho cả người.
Thử đổi khi lỡ sai trước mặt con: "Mẹ làm đổ rồi, mẹ lau đi là xong." Hoặc: "Ba quên mất, lần sau ba ghi vào giấy." Câu nói về việc, không về con người. Con thấy người lớn cũng sai, và sai xong thì sửa, không tự hành hạ.
Nếu cha mẹ cũng hay nghĩ tiêu cực về mình, đó không phải điều đáng xấu hổ. Tự chăm sóc vòng nghĩ của mình — ghi lại, hỏi lại, làm việc nhỏ — cũng là một cách dạy con rất thiết thực, vì con học bằng mắt nhiều hơn bằng tai. Câu nói mẫu với chính mình: "Mình không cần là cha mẹ hoàn hảo. Mình chỉ cần cho con thấy cách đứng dậy sau khi sai."
Tự quan sát cho cha mẹ, không chấm điểm con
Ghi lại trong hai ba tuần, đánh dấu có, không hoặc thỉnh thoảng, kèm một dòng ghi chú. Không cộng điểm, không kết luận gì về con; chỉ để cha mẹ có điều cụ thể khi kể cho chuyên gia nếu cần.
- Con nói những câu tự chê gần như mỗi ngày, trong nhiều tình huống khác nhau.
- Con bỏ những việc trước đây con thích, không muốn chơi với bạn.
- Con ngủ hoặc ăn khác hẳn nếp cũ.
- Con hay kêu đau bụng, đau đầu vào buổi sáng trước giờ đi học.
- Con không muốn đi học, hoặc tránh nói về lớp học.
- Con dễ cáu, khóc nhiều hơn, hoặc thu mình im lặng.
- Con nói những câu như "không ai cần con", "con biến mất cũng được".
Ví dụ đã điền: "Đau bụng buổi sáng — có — ba sáng trong tuần, đều là ngày có tiết toán." Một dòng ghi chú cụ thể như vậy giúp người có nghề hiểu nhanh hơn nhiều so với "dạo này con hay mệt". Riêng dòng cuối, chỉ cần nghe con nói một lần cũng nên hỏi con ngay và nhờ người có chuyên môn, không đợi đủ tuần.
Khi nào cha mẹ nên nhờ chuyên gia, và việc cần làm ngay
Nếu câu tự chê kéo dài nhiều tuần, kèm thay đổi ăn ngủ, không muốn đi học, thu mình khỏi bạn bè, hoặc cha mẹ đã kiên nhẫn làm những bước trên mà không thấy đỡ, hãy đưa con gặp chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ. Đau bụng, đau đầu lặp lại thì nên cho con khám để loại trừ nguyên nhân thể chất. Việc đánh giá con có vấn đề gì là việc của người có chuyên môn, cha mẹ không cần và không nên tự kết luận.
Có thể báo trước với giáo viên chủ nhiệm để cùng để ý con ở lớp, nhưng nói theo hướng nhờ hỗ trợ, không gắn nhãn cho con trước người khác.
Nếu con nói tới chuyện không muốn sống, muốn biến mất, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, cha mẹ hãy ở cạnh con, không để con một mình, đưa con tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Với trẻ dưới 16 tuổi, cha mẹ có thể gọi thêm Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Hỏi con một cách bình tĩnh "con có đang nghĩ tới chuyện làm đau mình không?" thường không làm ý nghĩ đó mạnh thêm, mà cho con biết được phép nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Con mới học lớp hai mà đã nói mình dốt, có đáng lo không?
Một vài lần nói vậy sau chuyện không như ý là thường gặp ở trẻ nhỏ. Điều đáng để ý là nó có lặp lại gần như mỗi ngày, kéo dài nhiều tuần, kèm con buồn, ngủ kém, không muốn đi học không. Nếu có, nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em.
Khen con nhiều có giúp con bớt tự chê không?
Khen chung chung như "con giỏi nhất" thường không giúp, vì con không tin hoặc càng sợ làm cha mẹ thất vọng. Hiệu quả hơn là ghi nhận việc cụ thể con đã làm: "con tự tìm ra chỗ sai rồi". Con thấy được bằng chứng, không chỉ nghe lời khen.
Có nên nói với giáo viên chuyện con hay chê bản thân không?
Có thể, nếu cha mẹ thấy chuyện xảy ra nhiều ở lớp. Nói theo hướng nhờ cô để ý và hỗ trợ con, không gắn nhãn con trước người khác. Hỏi cô xem ở lớp con có thay đổi gì không, để có thêm thông tin cụ thể.
Con nói "con biến mất cũng được" có phải chỉ là nói vu vơ không?
Đừng coi nhẹ. Hãy hỏi con bình tĩnh xem con đang nghĩ gì, ở cạnh con, và nhờ chuyên gia đánh giá sớm. Nếu con nói tới chuyện làm hại bản thân, đưa con tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115, có thể gọi thêm Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Cha mẹ cũng hay tự chê mình thì có ảnh hưởng tới con không?
Con học nhiều từ cách cha mẹ nói về bản thân. Điều đó không có nghĩa cha mẹ có lỗi, mà là cơ hội: khi cha mẹ tập nói về việc thay vì gán nhãn mình, con cũng học theo. Tự chăm sóc vòng nghĩ của mình là cách giúp con rất thiết thực.
Đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý có làm con nghĩ mình có vấn đề không?
Cách cha mẹ nói quyết định nhiều. Hãy giới thiệu đó là người giúp con khi con thấy buồn hay lo, giống như đi khám khi đau răng, không phải vì con hư hay có bệnh. Trẻ thường đón nhận nhẹ nhàng nếu cha mẹ bình thản.