Nếu hễ có chuyện không ổn, từ đứa con bị điểm kém tới buổi liên hoan kém vui hay một người bạn đang im lặng, câu đầu tiên trong đầu bạn là "chắc tại mình", thì bạn đang gặp bẫy cá nhân hoá: tự nhận về mình phần nguyên nhân lớn hơn nhiều so với thực tế, hoặc nghĩ một chuyện xảy ra là nhắm vào mình. Cách gỡ là liệt kê đủ mọi thứ đã góp phần gây ra sự việc, rồi chia lại phần của từng thứ, trong đó có phần của mình, đúng kích thước.
Lối nghĩ này hay gặp ở người chu đáo, quen lo cho người khác, nên nó thường bị nhầm với tinh thần trách nhiệm. Khác biệt nằm ở chỗ: nhận trách nhiệm thì dẫn tới một việc sửa được; còn cá nhân hoá thì dẫn tới cảm giác tội lỗi kéo dài mà chẳng sửa được gì, vì phần lớn nguyên nhân vốn không nằm trong tay mình. Phần dưới có bài tập chia phần nguyên nhân, ví dụ điền sẵn và các hiểu lầm hay gặp.
Cá nhân hoá có hai dạng, đều làm mình nặng lòng
Dạng thứ nhất: nhận hết lỗi về mình. Dự án nhóm trễ hạn, trưởng nhóm nghĩ "tại mình quản lý kém", dù trễ còn vì khách đổi yêu cầu hai lần và một người nghỉ ốm. Con bị cô phê bình, mẹ nghĩ "tại mình không kèm con". Mỗi chuyện có nhiều nguyên nhân, nhưng tâm trí chỉ chọn một: chính mình.
Dạng thứ hai: nghĩ mọi chuyện đều nhắm vào mình. Sếp cáu trong cuộc họp, bạn nghĩ "anh ấy đang bực vì mình"; một nhóm bạn cười khi bạn đi ngang, bạn nghĩ "họ cười mình". Ở đây mình không nhận lỗi, mà tự đặt mình làm tâm điểm của một sự việc có khi chẳng liên quan.
Ví dụ ở lớp. Bạn thân bỗng ít nói, học sinh nghĩ "chắc mình làm gì sai nên bạn giận". Có thể bạn ấy đang có chuyện ở nhà, đang mệt, hoặc đang lo bài kiểm tra.
Dấu hiệu nhận ra. Câu "tại mình", "chắc vì mình" bật lên rất nhanh, trước khi biết thêm thông tin; cảm giác tội lỗi đến trước, lý do đến sau; và khi được hỏi "còn nguyên nhân nào khác?", bạn thấy khó nghĩ ra.
Vì sao nó khó nhận ra. Vì nó nghe có vẻ khiêm tốn và tử tế. Không ai trách một người hay nhận lỗi về mình, nên lối nghĩ này ít khi bị ai chỉ ra, kể cả chính mình.
Vì sao tâm trí lại chọn đổ về phía mình
Một lý do thường gặp: nghĩ "tại mình" cho mình cảm giác kiểm soát. Nếu lỗi là của mình thì lần sau mình cố hơn là được; còn nếu sự việc do nhiều thứ ngoài tầm tay, ta phải chấp nhận rằng có những chuyện không ngăn được. Với nhiều người, cảm giác tội lỗi dễ chịu đựng hơn cảm giác bất lực, nên tâm trí âm thầm chọn tội lỗi.
Lý do thứ hai đến từ thói quen lâu năm. Người lớn lên trong gia đình mà bầu không khí phụ thuộc vào việc mình có ngoan hay không, hoặc người quen làm "người giữ hoà khí" trong nhóm, thường học được rằng mọi chuyện trục trặc là việc của mình phải lo. Thói quen đó có ích một thời, nhưng sang tuổi trưởng thành thì làm mình mệt vô ích.
Lý do thứ ba đơn giản hơn: mình luôn có mặt trong mọi chuyện của mình, nên mình là nguyên nhân dễ thấy nhất. Những nguyên nhân khác như lịch của người kia, sức khoẻ của họ, áp lực từ chỗ khác, thì mình không nhìn thấy. Thứ không nhìn thấy thì dễ bị cho bằng không.
Chia lại phần nguyên nhân: bài tập mười lăm phút
Bài tập này mượn ý tưởng từ cách tiếp cận nhận thức – hành vi, làm trên một tờ giấy khi cảm giác "tại mình" đang nặng.
- Ghi sự việc thật ngắn, bằng sự kiện. "Dự án giao trễ ba ngày." Không ghi "mình làm hỏng dự án".
- Ghi phần mình nghĩ là của mình, theo cảm giác lúc này. Ví dụ: "gần như toàn bộ". Đây là ước lượng theo cảm giác, chỉ để so lại ở bước cuối, không phải điểm đánh giá.
- Liệt kê mọi thứ khác đã góp phần. Viết ít nhất năm dòng: người khác, hoàn cảnh, thời gian, may rủi, thông tin lúc đó chưa có. Đừng bỏ qua thứ nghe nhỏ.
- Chia phần cho từng dòng, đưa mình xuống cuối danh sách. Dùng chữ hoặc chia theo phần tư, phần mười tuỳ thích. Đưa mình xuống cuối vì nếu chia cho mình trước, phần của mình thường chiếm gần hết.
- Nhìn phần còn lại của mình và hỏi: phần này sửa được bằng việc gì? Viết một việc cụ thể. Phần không sửa được thì ghi "ngoài tầm tay".
- So với cảm giác ở bước hai. Khoảng cách giữa hai lần ước lượng cho thấy cá nhân hoá đã phóng to phần của mình đến mức nào.
Ví dụ điền sẵn: dự án trễ hạn của chị Thu
Chị Thu, trưởng một nhóm bốn người, vừa phải báo khách là dự án trễ ba ngày. Cả tối chị nghĩ: "Tại mình quản lý kém, mình không hợp làm trưởng nhóm." Chị làm bài chia phần như sau:
| Thứ góp phần | Phần chia (chữ) | Sửa được không, bằng việc gì |
|---|---|---|
| Khách đổi yêu cầu hai lần trong tuần cuối | Phần lớn nhất | Lần sau ghi rõ trong thoả thuận: đổi yêu cầu thì lùi hạn |
| Một thành viên nghỉ ốm bốn ngày | Khá lớn | Ngoài tầm tay; lần sau có người dự phòng cho phần việc chính |
| Phần mềm của bên đối tác lỗi một ngày | Nhỏ | Ngoài tầm tay |
| Hạn ban đầu đã sát vì phòng kinh doanh hứa với khách | Vừa | Góp ý với phòng kinh doanh về cách hẹn hạn |
| Chị Thu báo trễ cho khách muộn hai ngày vì ngại | Nhỏ | Có. Lần sau thấy nguy cơ trễ là báo ngay |
| (chuyện của bạn) |
Cảm giác ở bước hai của chị Thu là "gần hết là tại mình". Sau khi chia, phần của chị còn một dòng nhỏ, và dòng đó đi kèm một việc rõ ràng. Mức nặng lòng tự so theo thang 0–10 từ 8 xuống 5.
Câu viết lại của chị: "Mình có một phần, là báo khách muộn. Phần đó sửa được. Phần còn lại không phải do mình quản lý kém." Chị vẫn thấy tiếc, nhưng không còn nghĩ chuyện xin thôi làm trưởng nhóm.
Hiểu lầm → hiểu đúng
Hiểu lầm: chia phần là đổ lỗi cho người khác. Hiểu đúng: bài tập không nhằm tìm người để trách, mà để thấy đúng bức tranh. Phần của người khác cũng chỉ ghi bằng sự việc, không kèm lời phán xét về họ.
Hiểu lầm: nhận lỗi về mình thì người khác sẽ quý mình hơn. Hiểu đúng: nhận đúng phần của mình và sửa nó mới tạo được tin cậy. Nhận quá phần thường làm người khác bối rối, và đôi khi làm nhóm bỏ qua nguyên nhân thật cần sửa.
Hiểu lầm: mình là mẹ nên chuyện của con thì mình chịu hết. Hiểu đúng: cha mẹ có ảnh hưởng lớn, nhưng chuyện học hay tâm trạng của con còn do sức khoẻ, bạn bè, thầy cô, tính cách riêng của con. Chia phần giúp cha mẹ thấy chỗ nào mình giúp được thật, thay vì chỉ thấy tội lỗi.
Hiểu lầm: làm xong bài tập thì phải hết thấy có lỗi. Hiểu đúng: cảm giác tiếc nuối hay áy náy có thể vẫn còn, đó là cảm xúc bình thường. Dấu hiệu bài tập có ích là cảm giác đó nhỏ lại vừa với sự việc và đi kèm một việc làm được.
Câu nói với chính mình và những việc không cần làm
Khi câu "tại mình" vừa bật lên, thử thay bằng một câu hỏi thay vì một câu kết luận: "Còn những gì khác đã góp phần vào chuyện này?" Câu hỏi này không phủ nhận phần của mình, chỉ mở rộng khung nhìn. Với dạng thứ hai, khi nghĩ một chuyện nhắm vào mình, câu hỏi hợp hơn là: "Nếu mình không có mặt ở đó, chuyện này có xảy ra không?" Sếp vẫn cáu nếu bạn vắng họp hôm đó không? Rất thường là có.
Câu nói mẫu để dùng sau khi đã chia phần: "Phần của mình là chỗ này, và mình sẽ làm việc này. Phần còn lại mình đặt xuống." Đặt xuống không có nghĩa là không quan tâm, mà là thôi mang giúp những thứ vốn không phải của mình.
Những việc không cần làm: không cần đi xin lỗi tất cả mọi người liên quan để thấy nhẹ lòng; không cần chứng minh mình hoàn toàn vô can; không cần làm bài chia phần cho mọi chuyện nhỏ trong ngày. Chỉ dùng khi cảm giác "tại mình" kéo dài, nặng, hoặc làm mình mất ngủ. Cũng đừng biến tờ chia phần thành bản cáo trạng mới, ghi kín những lỗi của mình từ nhiều năm trước. Mỗi tờ chỉ một sự việc.
Lúc nào cảm giác "tại mình" cần có người cùng gỡ
Nên tìm gặp chuyên gia tâm lý khi cảm giác tội lỗi kiểu "cái gì cũng tại mình" kéo dài nhiều tuần, làm bạn mất ngủ, ăn uống kém, không tập trung được vào công việc hay việc học, hoặc khi bạn bắt đầu thấy mình là gánh nặng cho người xung quanh. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được cảm giác đó đang ở mức nào và cần hỗ trợ gì; đừng tự gán tên cho nó.
Nếu cảm giác "mình là nguyên nhân của mọi chuyện tệ" đi tới ý nghĩ rằng mọi người sẽ ổn hơn khi không có mình, hãy coi đó là tín hiệu cần giúp ngay. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Cũng nên gặp chuyên gia nếu bạn sống hoặc làm việc trong môi trường mà người khác thường xuyên đổ lỗi cho bạn, vì khi đó khó tự tách đâu là phần của mình. Nếu muốn có người cùng nhìn lại những bảng chia phần mình đã làm, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân hoá khác tinh thần trách nhiệm thế nào?
Tinh thần trách nhiệm nhận đúng phần của mình và dẫn tới một việc sửa được. Cá nhân hoá nhận phần lớn hơn thực tế, hoặc nhận cả những thứ ngoài tầm tay, nên chỉ để lại cảm giác tội lỗi mà không chỉ ra việc gì làm tiếp.
Làm sao biết phần của mình là bao nhiêu cho đúng?
Không có con số chính xác, và bài tập không cần độ chính xác đó. Điều quan trọng là liệt kê đủ các nguyên nhân khác trước khi chia cho mình. Thường chỉ riêng việc nhìn thấy năm sáu nguyên nhân trên giấy đã làm phần của mình nhỏ lại.
Người khác cứ đổ lỗi cho mình thì làm sao không nghĩ tại mình?
Lời đổ lỗi của người khác cũng là một ý kiến, không phải sự thật đã kiểm. Vẫn có thể làm bài chia phần dựa trên sự việc. Nếu bị đổ lỗi thường xuyên đến mức khó tự tách, nên trò chuyện với chuyên gia để có thêm góc nhìn.
Cha mẹ thấy con buồn và nghĩ tại mình thì nên làm gì?
Thay vì dừng ở cảm giác có lỗi, cha mẹ có thể hỏi con một câu mở như "dạo này có chuyện gì làm con mệt không", lắng nghe mà không vội kết luận. Nếu con buồn kéo dài nhiều tuần, nên tìm chuyên gia cho con, với trẻ dưới 16 tuổi có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Bài tập chia phần có dùng cho chuyện đã qua lâu được không?
Được, và nhiều người thấy có ích với những chuyện cũ vẫn còn ám ảnh. Chỉ nên làm khi đủ bình tĩnh, và nếu chuyện cũ quá nặng nề hoặc gợi lại nhiều đau buồn, nên làm cùng chuyên gia thay vì một mình.