Bạn nhận hai mươi lời khen và một lời chê, rồi cả tối chỉ nghĩ về lời chê; làm được việc thì tự nhủ "chẳng qua là may", "ai làm cũng được". Hai thói quen này đi cùng nhau thành một bẫy hay gặp: lọc tiêu cực, tức là giữ lại mỗi phần xấu, và gạt đi điều tốt, tức là có thấy phần tốt nhưng không cho nó được tính. Cách gỡ không phải là cố gắng chỉ nhìn điều hay, mà là nhặt lại phần đã bị lọc mất để bức tranh đủ cả hai phía.
Lời chê có thật và đáng xem xét; chẳng ai cần giả vờ nó không tồn tại. Vấn đề là khi nó chiếm hết chỗ, bạn ra quyết định và đánh giá bản thân dựa trên một phần rất nhỏ của sự thật. Phần dưới có cách nhận ra hai thói quen này, bài tập "ba cột cuối ngày", tình huống đi trọn của một người chủ tiệm nhỏ và cách tiếp nhận lời khen mà không thấy gượng.
Hai thói quen, một kết quả
Lọc tiêu cực. Giống chiếc rây chỉ giữ lại hạt sạn. Một ngày có mười việc ổn và một việc trục trặc, cuối ngày chỉ nhớ việc trục trặc. Bữa tiệc vui cả tối, chỉ nhớ lúc mình nói câu hơi vụng.
Gạt đi điều tốt. Thấy điều tốt nhưng tìm cách cho nó không được tính: "chị ấy khen vì lịch sự thôi", "điểm cao vì đề dễ", "khách hài lòng vì hôm đó họ vui". Điều tốt có mặt mà như không.
Ví dụ ở chỗ làm. Buổi đánh giá cuối năm có bốn trang nhận xét tốt và hai dòng góp ý. Về nhà, chỉ hai dòng góp ý được kể lại cho vợ nghe.
Ví dụ ở lớp. Học sinh lớp mười một được cô khen bài văn có ý riêng, chỉ ra hai lỗi chính tả. Cả tuần em chỉ nhớ "mình viết sai chính tả, mình kém văn".
Dấu hiệu nhận ra. Khi kể lại một ngày hay một sự việc, bạn chỉ kể phần chưa ổn; khi có ai khen, câu đầu tiên bật ra là "không có gì đâu", "do may thôi"; và bạn khó nhớ lại một lời khen cụ thể trong tháng qua dù có được khen.
Vì sao lời chê bám dai hơn lời khen
Một cách giải thích quen thuộc: tâm trí chú ý nhiều hơn tới thông tin có vẻ đe doạ, vì nó cần biết chỗ nào có vấn đề để xử lý. Lời chê được xếp vào loại "cần xử lý", nên được nghĩ đi nghĩ lại. Lời khen thì không đòi hỏi việc gì, nên trôi đi nhanh. Cơ chế này hữu ích khi có lỗi thật cần sửa, nhưng nó không phân biệt được lời chê quan trọng với lời chê vu vơ.
Thói gạt lời khen có gốc khác: nó thường đi cùng một ý nghĩ sẵn có về bản thân, kiểu "mình không giỏi". Lời khen đi ngược ý nghĩ ấy nên bị coi là ngoại lệ, còn lời chê khớp với nó nên được xem là bằng chứng. Cứ thế, ý nghĩ gốc được nuôi thêm mỗi ngày, dù thực tế có nhiều dữ liệu ngược lại.
Nhiều người còn gạt lời khen vì sợ tự mãn hoặc sợ bị cho là kiêu. Đó là nỗi lo dễ hiểu, nhưng nhận một lời khen bằng câu "cảm ơn chị" thì chẳng có gì kiêu ngạo. Câu đáng tự hỏi: "Nếu đồng nghiệp làm được đúng việc này, mình có bảo đó chỉ là may không?"
Có một điểm dễ bỏ qua: lọc tiêu cực không chỉ làm buồn mà còn làm sai thông tin để ra quyết định. Người chủ tiệm chỉ nhớ lời chê có thể đổi cả cách làm đang được khách thích; học sinh chỉ nhớ lỗi chính tả có thể bỏ luôn lối viết có ý riêng mà cô vừa khen. Nhặt lại phần bị lọc vì thế không phải để dễ chịu hơn, mà để biết nên giữ gì và sửa gì.
Ba cột cuối ngày: nhặt lại phần bị lọc
Bài tập này mất khoảng năm phút buổi tối, làm liền hai tuần rồi xem lại. Không phải nhật ký biết ơn, cũng không phải liệt kê điều vui; mục đích là đặt cạnh nhau phần mình nhớ và phần mình đã bỏ sót.
| Điều mình nhớ nhất hôm nay | Điều đã xảy ra mà suýt quên | Lời khen hay kết quả tốt mình đã gạt đi, và câu gạt |
|---|---|---|
| Khách chê thay dầu lâu | Sửa xong mười chín xe, ba khách quen quay lại, một người dẫn thêm bạn | "Họ giới thiệu vì gần nhà thôi" |
| (ngày của bạn) |
Cột hai buộc tâm trí quay lại tìm những gì đã bị rây mất. Không cần là chuyện lớn; "trả lời được hết tin nhắn công việc" cũng tính. Cột ba bắt được câu gạt, và chỉ cần viết câu đó ra giấy là đã thấy nó vô lý hơn khi nằm trong đầu.
Sau hai tuần, đọc lại cả bảng một lượt, vào lúc tương đối bình thản. Đếm xem cột hai dài thế nào so với cột một, không phải để chấm điểm mình, mà để thấy tỉ lệ thật của một ngày bình thường.
Anh Tuấn và một lời chê giữa hai mươi khách
Anh Tuấn mở một tiệm sửa xe nhỏ được tám tháng. Chiều thứ Bảy, một khách phàn nàn chờ lâu, nói "tiệm gì mà chậm thế". Tối đó anh không ngủ được, nghĩ: "Mình không hợp làm chủ, khách rồi sẽ bỏ hết."
Nhận ra bẫy: anh thử kể lại ngày hôm đó cho vợ theo thứ tự, không bỏ qua gì. Hôm ấy tiệm sửa mười chín xe; ba khách quen ghé, một người dẫn thêm bạn; một khách chê chậm vì hôm đó thợ phụ nghỉ. Khi vợ nói "khách quen quay lại là vì anh làm kỹ", anh đáp ngay "chắc tại gần nhà họ thôi". Đó chính là câu gạt.
Câu hỏi lại anh dùng: "Nếu tiệm bên cạnh có mười chín khách hài lòng và một khách chê, mình có nghĩ họ không hợp làm chủ không?" Câu trả lời rõ là không. Cách nhìn cân bằng hơn: "Có một chỗ cần sửa là ngày thiếu thợ thì khách chờ lâu. Còn phần lớn khách vẫn hài lòng và quay lại."
Việc nhỏ anh làm tiếp: dán một tờ giấy ở quầy ghi số điện thoại để khách gọi hỏi trước những hôm đông, và nhắn thợ phụ báo nghỉ sớm hơn. Lời chê không bị gạt đi mà được dùng đúng việc của nó. Anh vẫn hơi bực mỗi khi nhớ câu "tiệm gì mà chậm thế", nhưng không còn nghĩ chuyện đóng tiệm.
Lúc nào chiếc rây chạy mạnh nhất: tự quan sát trong tuần
Lọc tiêu cực không chạy đều mọi lúc. Nhiều người thấy nó mạnh hơn hẳn vào những thời điểm nhất định. Trong tuần qua, mình có thấy chiếc rây chạy mạnh hơn khi… (ghi có, không hoặc thỉnh thoảng, không cộng điểm):
- Mệt cuối ngày, nhất là sau tám chín giờ tối.
- Đói hoặc bỏ bữa.
- Ngủ ít đêm trước.
- Vừa đọc tin xấu hoặc lướt mạng lâu.
- Vừa cãi nhau hoặc vừa có chuyện căng với ai đó.
- Ở một mình lâu, ít nói chuyện với ai.
- Ghi chú của bạn: thời điểm nào khác mà mình hay chỉ nhớ cái dở?
Biết được lúc chiếc rây chạy mạnh giúp bạn làm hai việc. Thứ nhất, nhận ra rằng đánh giá về bản thân lúc mười giờ đêm sau một ngày mệt thường không đáng tin bằng lúc sáng hôm sau, nên có thể tạm hoãn kết luận: "Chuyện này mai nghĩ tiếp." Thứ hai, chọn đúng lúc để làm ba cột cuối ngày: nếu tối muộn là giờ khó nhất, làm sớm hơn, ngay sau bữa tối.
Danh sách này không nhằm tìm xem mình "bị nặng" hay "nhẹ". Nó chỉ cho thấy cách nghĩ của mình thay đổi theo hoàn cảnh, nghĩa là cách nghĩ ấy không phải sự thật cố định về mình, và điều đó đáng biết.
Tiếp nhận lời khen mà không thấy gượng
Chỉ cần "cảm ơn". Không cần phản bác, không cần khen lại ngay, không cần giải thích vì sao mình không xứng. Một chữ cảm ơn là đủ, và tập nói nó vài lần sẽ bớt ngượng.
Ghi lại lời khen cụ thể. Lời khen hay bị quên vì không ai ghi. Giữ một trang riêng trong sổ, chép nguyên văn lời khen có chi tiết ("phần tổng hợp số liệu của em rõ lắm"). Đọc lại lúc bị một lời chê kéo xuống.
Tách lời khen chung với lời khen cụ thể. Nếu thấy "em giỏi quá" nghe xã giao, hỏi lại: "Chị thấy phần nào được ạ?" Câu trả lời cụ thể khó gạt đi hơn và cho biết mình nên giữ điều gì.
Cái hay làm sai. Cố tự khen mình thật nhiều để cân lại. Tâm trí sẽ phản bác lời tự khen chung chung. Ghi điều đã xảy ra thật, có người làm chứng, thường thuyết phục hơn.
Cái không cần làm. Không cần phớt lờ lời chê. Lời chê có lý thì giữ lại một việc cần sửa, phần cảm xúc đi kèm thì để nó qua. Mục tiêu là cả hai phía cùng có mặt, không phải đổi phía.
Lúc nào thì cần thêm người giúp
Ba cột cuối ngày hợp với lúc tâm trạng bị kéo xuống ở mức đời thường. Nên gặp chuyên gia tâm lý khi bạn thấy suốt nhiều tuần gần như không còn nhận ra điều gì tốt trong ngày, khi mọi thứ trở nên nhạt, không còn hứng với những việc trước đây thích, khi ăn ngủ thay đổi rõ, hoặc khi việc làm, việc học bị ảnh hưởng. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được tình trạng đó, đừng tự gán tên cho mình.
Nếu việc chỉ thấy điều tệ dẫn tới cảm giác mọi thứ vô nghĩa hay không muốn sống nữa, hãy tìm người giúp ngay. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115; đừng ở một mình lúc đó.
Cũng nên tìm người cùng nhìn lại nếu bạn đã ghi ba cột đều đặn vài tuần mà cột hai vẫn trống gần hết, hoặc mỗi lần ghi lại thấy nặng nề hơn. Đó không phải dấu hiệu bạn làm bài tập sai, mà là thông tin cho thấy bạn cần thêm một người đi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Lọc tiêu cực có giống người bi quan không?
Không hẳn. Người được xem là lạc quan cũng có lúc lọc tiêu cực khi mệt hay căng thẳng. Đây là một thói quen của sự chú ý trong từng tình huống, không phải một nét tính cách cố định, nên tập được.
Ghi ba cột mỗi tối có khác nhật ký biết ơn không?
Khác. Nhật ký biết ơn tập trung vào điều mình trân trọng. Ba cột ở đây đặt cạnh nhau điều mình nhớ, điều mình bỏ sót và câu mình dùng để gạt điều tốt, nhằm thấy rõ cách tâm trí đã lọc, không nhằm tạo cảm giác vui.
Nếu lời chê là đúng thì có nên bỏ qua không?
Không cần bỏ qua. Lời chê đúng thì giữ lại đúng phần việc cần sửa và làm việc đó. Thứ cần gỡ chỉ là việc để một lời chê che hết những gì còn lại, rồi dùng nó để kết luận về cả con người mình.
Vì sao được khen mình lại thấy khó chịu?
Nhiều người thấy lời khen không khớp với ý nghĩ sẵn có về mình, nên nó gây cảm giác lạ, thậm chí ngượng. Cũng có người sợ bị cho là kiêu. Tập nói một chữ cảm ơn và ghi lời khen ra giấy giúp cảm giác ấy dịu dần.
Cha mẹ có thể giúp con bớt lọc tiêu cực thế nào?
Khi con chỉ kể chuyện không vui, cha mẹ có thể hỏi thêm "hôm nay còn chuyện gì nữa", không ép con phải kể chuyện vui. Khen con bằng việc cụ thể thay vì khen chung, và không so con với bạn. Con buồn kéo dài nhiều tuần thì nên tìm chuyên gia.