TieuCuc.comTiêu Cực
Hiểu suy nghĩ tiêu cực

Bi quan hay thận trọng: phân biệt nghĩ thực tế với nghĩ tiêu cực bằng một câu hỏi

Thận trọng giúp mình chuẩn bị, bi quan làm mình đứng im. Cách phân biệt nghĩ thực tế với nghĩ tiêu cực qua bằng chứng, độ cụ thể và việc nó dẫn tới.

A Vietnamese grandmother and her grown granddaughter sort seedlings at a small garden table in bright mid-morning light, hands busy, faces turned away, overhead angle

Nhiều người hay nghĩ tiêu cực tự bảo vệ bằng câu: “mình không bi quan, mình chỉ thực tế”. Đôi khi điều đó đúng. Thận trọng là nhìn thấy rủi ro rồi chuẩn bị cho nó; bi quan là nhìn thấy rủi ro rồi kết luận mọi thứ sẽ hỏng và đứng im. Hai lối nghĩ có thể bắt đầu từ cùng một sự việc, nhưng khác nhau ở chỗ nó dựa vào bằng chứng hay cảm giác, nó cụ thể hay chung chung, và nó dẫn mình tới một việc làm hay chỉ để lại nỗi nặng nề.

Câu hỏi gọn nhất để phân biệt là: “Nghĩ xong điều này, mình biết mình sẽ làm gì tiếp theo không?” Nếu có, nhiều khả năng đó là thận trọng. Nếu chỉ thấy mệt hơn mà không có bước nào, đó thường là ý nghĩ tiêu cực đang khoác áo thực tế. Bài này đưa ra cách phân biệt, một bảng để tự đối chiếu và cách giữ lại phần thận trọng có ích mà bỏ bớt phần làm mình khổ.

Năm điểm phân biệt thận trọng với bi quan

Dùng bảng này với một ý nghĩ cụ thể bạn đang có, không phải để xếp mình vào loại người nào.

Điểm soThận trọng, nghĩ thực tếBi quan, nghĩ tiêu cực
Dựa vào đâuBằng chứng mình chỉ ra đượcCảm giác “chắc chắn là vậy”
Độ cụ thể“Có thể trễ hạn nếu phần mềm lỗi”“Thế nào cũng hỏng”
Xác suấtCó chừng mực: “có khả năng”, “dễ xảy ra”Tuyệt đối: “luôn luôn”, “chẳng bao giờ”
Nhìn cả hai phíaThấy rủi ro và thấy cả điều có thể ổnChỉ thấy rủi ro, phần ổn bị bỏ qua
Dẫn tớiMột việc chuẩn bị cụ thểNé, trì trệ, hoặc nghĩ quẩn

Một ý nghĩ có thể nằm ở giữa: đúng ở chỗ này, phóng to ở chỗ kia. Không cần dán nhãn cả ý nghĩ là “bi quan”; chỉ cần tìm phần nào đang dựa vào bằng chứng và phần nào đang dựa vào cảm giác.

Ví dụ, câu “trời này đi đường dài dễ mưa, mang áo mưa và đi sớm nửa tiếng” là thận trọng: có căn cứ, cụ thể, dẫn tới việc làm. Còn câu “đi kiểu gì cũng gặp chuyện, thôi ở nhà” là bi quan: không có căn cứ cụ thể, tuyệt đối, và dẫn tới việc né. Cùng một con đường, cùng một bầu trời, nhưng hai câu đưa người ta tới hai ngày rất khác nhau. Khi đọc lại ý nghĩ của mình, thử xếp nó gần câu nào hơn.

Vì sao bi quan hay đội lốt thực tế

Bi quan có một lợi thế: nó nghe khôn ngoan. Người nói “chuyện này khó thành đâu” thường được coi là người từng trải, còn người nói “có thể sẽ ổn” dễ bị coi là ngây thơ. Vì vậy, nhiều người giữ lối nghĩ bi quan như một cách để không bị bất ngờ, không bị thất vọng, và không bị chê là cả tin.

Ngoài ra còn một lợi ích ngầm: nếu mình đã đoán là hỏng, khi hỏng thật mình không đau thêm; khi không hỏng thì mình “được lãi”. Cách tính này nghe hợp lý, nhưng có một chi phí ẩn: mình trả trước nỗi buồn cho rất nhiều chuyện không bao giờ xảy ra. Nhiều người khi ngồi đếm lại thì thấy phần lớn những điều mình đã lo kỹ cuối cùng đều không thành hiện thực, hoặc xảy ra nhẹ hơn nhiều.

Bi quan cũng làm mình hành động khác đi. Người nghĩ “nộp hồ sơ cũng vô ích” sẽ nộp ít hồ sơ hơn, chuẩn bị qua loa hơn, và kết quả kém đi thật — rồi coi đó là bằng chứng rằng mình đã đúng. Thận trọng thì ngược lại: thấy rủi ro, nên chuẩn bị kỹ hơn, và cơ hội thành tăng lên.

Một chuyện đi trọn: anh Dũng và ý định mở quầy bán bữa sáng

Anh Dũng, bốn mươi tuổi, làm bảo vệ, muốn mở một quầy bán bữa sáng nhỏ trước nhà để có thêm thu nhập. Mỗi lần nghĩ tới, đầu anh lại bật ra một chuỗi câu.

  • Ý nghĩ bật lên: “Mở ra rồi lỗ, mất hết tiền dành dụm, vợ con khổ. Mình làm gì biết buôn bán.” Mức lo khoảng 8 trên 10.
  • Tách phần thận trọng: có rủi ro lỗ thật; anh chưa từng buôn bán; tiền dành dụm có hạn. Ba điều này là bằng chứng, cần được tính tới.
  • Tách phần bi quan: “mất hết”, “vợ con khổ”, “mình làm gì biết” — tuyệt đối và không có gì chứng minh. Anh nấu xôi ngon, hàng xóm vẫn nhờ nấu đám giỗ; khu nhà có nhiều công nhân đi ca sớm.
  • Câu hỏi lại: “Nếu lo của mình là thận trọng, nó sẽ dẫn tới việc gì?” — Thử nhỏ trước, đặt giới hạn số tiền có thể mất.
  • Cách nhìn cân bằng hơn: “Buôn bán có thể lỗ. Mình sẽ thử bán ba buổi sáng cuối tuần trong một tháng, chỉ dùng một khoản nhỏ, rồi xem.”
  • Việc nhỏ làm tiếp: hỏi giá thuê một cái xe đẩy và nấu thử một nồi xôi mời mấy nhà bên cạnh, xin nhận xét thật.

Nỗi lo không mất hẳn, nhưng nó đổi chức năng: từ một bức tường chặn mọi lựa chọn thành một danh sách việc cần chuẩn bị. Đó là khác biệt giữa bi quan và thận trọng.

Biến một ý nghĩ bi quan thành kế hoạch thận trọng

Khi gặp một ý nghĩ kiểu “thế nào cũng hỏng”, thử viết ra theo các bước dưới đây. Mất khoảng mười lăm phút.

  1. Viết ý nghĩ nguyên văn, kể cả những chữ “luôn”, “chẳng bao giờ”, “chắc chắn”.
  2. Gạch dưới những chữ tuyệt đối và viết lại câu với mức chừng mực: “có khả năng”, “có thể”, “đôi khi”.
  3. Liệt kê bằng chứng ủng hộ ý nghĩ — chỉ những gì chỉ ra được, không phải cảm giác.
  4. Liệt kê điều chưa khớp: lần nào tương tự mà chuyện không tệ như đoán? Mình có điểm mạnh nào đang bị bỏ qua?
  5. Từ phần bằng chứng ủng hộ, viết một đến ba việc chuẩn bị cụ thể. Đây là phần thận trọng có ích.
  6. Chọn việc nhỏ nhất và đặt thời điểm làm. Phần còn lại của nỗi lo, nếu không dẫn tới việc gì, ghi lại và để đó.

Nếu ở bước năm bạn không viết được việc chuẩn bị nào, đó là manh mối mạnh rằng ý nghĩ đang là bi quan thuần tuý, hoặc là chuyện nằm ngoài tầm tay. Với chuyện ngoài tầm tay, việc có ích hơn là để ý mình đang lo và quay về việc trước mặt.

Những điều không nên làm khi muốn bớt bi quan

Không chuyển sang lạc quan mù. Bỏ hết rủi ro ra khỏi đầu cũng là một cách nhìn lệch. Mục tiêu là cân bằng: thấy rủi ro đủ rõ để chuẩn bị, thấy cơ hội đủ rõ để dám thử.

Không cãi tay đôi với người bi quan trong nhà. Nếu người thân hay nói “chẳng được đâu”, cãi lại thường khiến họ bảo vệ ý kiến mạnh hơn. Hỏi “vậy mình chuẩn bị gì để đỡ rủi ro đó?” hay hơn.

Không tự chê “mình bi quan quá”. Câu đó thêm một lớp tự trách. Chỉ cần nói: “ý nghĩ này đang nghiêng về phía xấu, mình cân lại.”

Không quyết định lớn lúc đang lo nhất. Khi mức lo ở 8, 9 trên 10, mọi lựa chọn đều trông u ám. Đợi dịu xuống rồi làm bảng cân nhắc.

Không bỏ luôn phần thận trọng có ích. Có người sau khi nhận ra mình hay bi quan thì gạt luôn mọi nỗi lo, kể cả nỗi lo đúng. Giữ lại những rủi ro có bằng chứng; chỉ bỏ phần phóng to.

Làm sao biết mình đang cân lại được

Thước đo không phải là hết lo, mà là nỗi lo đổi hình dạng. Sau vài tuần tập viết lại câu bi quan thành kế hoạch, thử để ý mấy điều. Câu trong đầu có bớt những chữ “luôn”, “chẳng bao giờ”, “chắc chắn” không? Mỗi nỗi lo có kèm theo ít nhất một việc chuẩn bị không, hay vẫn chỉ là cảm giác nặng? Có việc nào trước đây bạn bỏ qua vì nghĩ “vô ích”, nay đã dám thử ở mức nhỏ không?

Cũng nên để ý đến kết quả thật của những lần thử. Anh Dũng bán thử ba buổi sáng cuối tuần: buổi đầu ế, buổi hai hết nửa nồi, buổi ba hết sạch vì công nhân rủ nhau qua. Kết quả không hoàn hảo, nhưng nó là dữ kiện thật, đáng tin hơn nhiều so với kịch bản “mất hết tiền” trong đầu. Mỗi lần thử nhỏ là một lần đưa ý nghĩ ra đối chiếu với đời thực.

Một câu nói với mình hay dùng: “Mình sẽ chuẩn bị cho điều xấu có thể xảy ra, và cho phép mình hy vọng vừa phải vào điều tốt có thể xảy ra.” Câu này không đòi bạn hết lo, chỉ đòi bạn không để nỗi lo quyết định thay.

Khi lo xa thành gánh nặng hằng ngày

Thận trọng là một phẩm chất tốt; nhưng nếu gần như việc gì bạn cũng thấy trước kết cục tồi tệ, khiến bạn né tránh nhiều việc cần làm, mất ngủ, khó tập trung, căng thẳng gần như cả ngày trong nhiều tuần, thì nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Tương tự nếu bạn đã thử cân lại ý nghĩ đều đặn mà vẫn thấy nặng nề, hoặc nỗi lo đi kèm tim đập nhanh, khó thở, đau ngực — trường hợp này nên khám để loại trừ nguyên nhân thể chất trước. Chỉ chuyên gia mới đánh giá được nỗi lo ở mức nào và cần hỗ trợ gì.

Nếu cái nhìn bi quan đi xa đến mức thấy tương lai không còn gì, hoặc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và đừng ở một mình lúc đó.

Nếu muốn có người cùng xem lại những bảng cân nhắc mình đã viết, bạn có thể hỏi chuyên gia tâm lý trên Tham Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Người bi quan có sống thực tế hơn người lạc quan không?

Không hẳn. Người bi quan có thể nhìn rủi ro rõ hơn trong vài chuyện, nhưng cũng hay đánh giá thấp khả năng của mình và bỏ lỡ cơ hội. Nhìn thực tế là thấy cả hai phía, và mỗi người, dù tính cách thế nào, đều có lúc lệch về một phía.

Làm sao biết mình đang thận trọng hay đang lo quá mức?

Hỏi xem nỗi lo đó có dẫn tới một việc chuẩn bị cụ thể không, và sau khi làm việc đó mình có thấy nhẹ hơn không. Nếu đã chuẩn bị đủ mà vẫn nghĩ đi nghĩ lại, phần dư ra thường là lo quá mức chứ không còn là thận trọng.

Có nên tập lạc quan hơn không?

Không cần ép mình lạc quan. Điều có ích hơn là tập nhìn cân bằng: viết cả rủi ro lẫn khả năng ổn, dựa trên bằng chứng. Câu cân bằng mình tin được sẽ giúp hơn một câu lạc quan mình không tin.

Nói chuyện với người hay bi quan thế nào cho đỡ mệt?

Lắng nghe nỗi lo của họ trước, rồi hỏi họ muốn chuẩn bị gì cho rủi ro đó. Tránh cãi “không sao đâu” vì họ sẽ thấy không được nghe. Bạn cũng cần giữ sức mình, không phải lúc nào cũng phải đỡ lời.

Bi quan có phải do tính cách không đổi được?

Mỗi người có xu hướng riêng, nhưng cách nghĩ trong từng tình huống là thói quen, và thói quen thì tập lại được từng chút. Nhiều người thấy rằng chỉ cần gạch bớt chữ tuyệt đối trong câu nghĩ, cảm giác đã nhẹ hơn.

Khi nào lo xa nên được xem là cần hỗ trợ?

Khi nó kéo dài nhiều tuần, chiếm phần lớn thời gian trong ngày, làm bạn né việc, mất ngủ, khó làm việc hay học tập. Lúc đó nên gặp chuyên gia để được đánh giá, thay vì tự kết luận mình chỉ là người hay lo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138